MAR VIVO

ENTREVISTAS CON :

PEDRO RIOBO CASQUEIRO 85 ANOS

PARROQUIA DO CARMEN

• 36-----27/08/1992

· A xábega era o mesmo ca arte. 0 asteleiro do pai ven do século pasado e ó remate do ano 3 construíu o asteleiro na "Pilas da Leña"

· Non había traballo continuo por iso os 15 anos foi a arte. A "Fanico" o vello puxéronlle "Tarzán"

· Os primeiros motores chegaron sobre os anos 22 e 23. A partir de entón empezaron a facer barcos seguidos. Os primeiros motores eran de coche

· Houbo un parón na construcción de barcos sobre os anos 23, 24 e 35

· En Domaio estaban os asteleiros de Ferradás, Ríos E Verdeal. En Meira os de Cabanelas, Casás e 'O Tombo'. Sobre o ano 79 construíu o derradeiro barco, para HueIva

· Relación dalgúns barcos construídos

· O seu pai facía traíñas a motor de 4 e 5 metros. Chegou a facer traiñeiriñas a remo para os de Pontesampaio que collían as ostras no no Verdugo con angazos de pau

· Relacións dalgunhas das traíñas feitas

· Sobre o ano 12 ou 13 xa regateaban en Vigo ou no mar. O" Pisco", seu sogro era patrón. Fixeron a traíña "Liberal" que andaba moi ben

· A partir do 23 empezaron a chega-los motores franceses, italianos, americanos e empezaron a modifica-la estructura dos barcos. Pasaron a 12 e 15 metros con rabo de gallo

· Nome das partes das traíñas: Tálamo ,cuberto e pana, cadeira, pana do aparello, coarto, choupeta e carel

· As traíñas de antes facíannas sen corredor e apretaban as bancadas con pernos

· As traíñas eran amarradas polas cornamuxas e malletas

· Üteis para iza-la vela: Pica, pau, verga e drisa

· Empezaban a construcción da traíña pola quilla de madeira de carballo, para logo situa-las cadernas maestras no centro popa e proa. Despois bagaréase con cintas estilo ballestas de madeira

· Na proa colócanse os inoles sobre a barenga. Descrición de como se coloca o vanzo: Os vanzos de popa eran vencidos con lume e auga.

· Anécdota de cando lle entraron polo asteleiro tres persoas de Uruguai

· O vanzo (ou vance) asegúrase con cravos cadrados que facían os portugueses nas fragas; logo galvanizábanse

· Cepillado e pintado do barco

· Os. barcos grandes había que trázalos con plantillas e cadernas. Xa levan un departamento para o motor, unha caixa a popa e dúas a proa para metelo peixe. Na proa tamén levaba un rancho con catres. Todo baixo cuberta

· O cintón rodea a todo barco que se perna na corda que vai de proa a popa e sirve para cravar os vaos da cuberta

· A quilla do barco leva unha aparadura para o machiembrado do vanzo

· A quilla componse de quilla propiamente dita, pinchos e rodas. Vai reforzada pola sobrequilla

· Polo cuadraste sacase a hélice. A limera evita que entre auga pola hélice. Hoxe leva un hidráulico

· No abanico de popa levaban un saltillo encaixonado

· No ano 21 foi a primeira folga de mariñeiros que houbo en Moaña. Antes cada armador tiña un reparto diferente. No ano 19 fundouse Solidaridad Marinera e fixaron as bases de traballo. Unha delas concernía ó reparto acordando oito partes para os armadores e 20 para repartir entre os mariñeiros. A folga durou tres meses

· Alianza Marinera fundouse no 27.. Primo de Rivera clausurou as sociedades

· Cando lle puñan a cuberta ós barcos xa aproveitaban para colocarlle a ponte. Na obra morta leva o tranganil, tapa regala e barraganetes

· Coa botavara subían o peixe co salabardo e tamén as chalanas

· As chalanas son lóbregas. As gamelas facíannas en Coruxo

· Chegou a ter 18 homes no asteleiro. Dous a facer cadernas, dous a encuramentar as cadernas.

· Nun principio ían ó monte a arranca-los carballos de raíz. Logo contrataban a veciños das aldeas para subi-las toradas os carros de bois

· Descrición da técnica para subi-las toradas ós carros de bois

· Descrición da serra portuguesa. Tiña un traballador portugués que era capaz de serrar dúas horas seguidas sen parar

· No ano 43 comprou unha serra eléctrica

· Afiaban a serra a man cunha lima

· No asteleiro tiña as prensas ou torniquetes grandes, un sinfín, serra, aparello etc

· A ferramenta manual era propia de cada home

· Sobre os anos 60 chegaron os taladros eléctricos

· Anécdota dun traballador cando usou por vez primeira o taladro eléctrico

· Os rapaces traballadores estaban ó servicio dos homes

PEDRO RIOBÓ CASQUEIRO - CONSTRUCCIÓN NAVAL

CARA A

P: Me estaba comentando da galda ¿non?
R: Si da arte, da arte.
P: Si da arte, que Usté empezou moi de novo a arte, empezou antes de meterse a...
R: De rapáz pequeno.
P: Antes de meterse coa carpintería...
R: Eu xa heredo a carpintería de mi padre, porque o astillero é de mi padre, xa ven do siglo pasado, a últimos, o 98 ou o 99 xa mi padre construíu barcos nun sitio que lle chamaban Os Castaños, que é donde estaba a casa de Manuel de Fanico, aínda está, e mais a casa de Enrique e daqueles, alí había uns castaños e debaixo dos castaños, alí chegaba a praia claro, era praia todo, pois alí construíronse os primeiros barquiños, e despois casouse que el era de Meira e casouse aquí en Moaña, e traballou alí hasta o ano 3, que o ano 3 foi cando fixo o astillero aquí nas Pilas de leña, que non había carretera., esto, é no ano 3 e esta carretera se fixo no ano 12.
P: ¿É este que ten xa ahora?
R: ¿Este astillero?
P: Sí.
R: Non, non.
P: Foi o outro o anterior.
R: Un astillero, ¿ti sabes donde están as Pilas da leña?
P: As Pilas da leña están alí donde está ahora o Bajamar donde está Baja mar ou Salitre.
R: Non non, o Moaña, o Bar Moaña, enfrente de donde non deixan edificar, alí era as Pilas da leña, alí era donde se almacenaba a leña unha señora que a compraba, que era a ama dunhas casiñas vellas que había alí, e logo o viernes cargaban os barcos...
P: Os balandros para levar a vender a Vigo.
R: Para vender a Vigo, e mi padre no lado norte construíu o astillero o ano 3, que se me queimou a min, que é donde teño eu o edificio aquel, donde está a miña nora coas lanas e mais o almacén, alí estaba o astillero anclado, que precisamente hai cuadros del, deses que teñen as traineras antiguas, mírase o galpón alí, bueno, pois aquel galpón queimóuseme a min o ano 41, e despois foi cando vin paquí.
P: Entón despois montouno aquí.
R: Despois monteino aquí, a consecuencia, voucho contar tamén, de que houbo un irmán que se opuxo, porque en verdad era de mi madre, mi padre non testara morreu no ano 38 e non testara e tal, e era de mi madre e nos calábamos e non decíamos nada, entonces meu irmán dixo, non aquí non se constrúe máis astillero e tal, convertiu a 3 ou 4, fóra, entón eu vin para aquí, pero eu xa construín moitos barcos alí.
P: E antes de andar a construír chegou a ir ó mar dixera.
R: Eu empecei xa a traballar xa de pequeno, pero cando non había que facer, porque ó facer as traineiriñas aquelas e todo aquilo non era un traballo continuo, non era un traballo permanente, podías traballar medio ano máis ou menos pero despois outro medio ano estabas parado, entonces ibamos ó mar, e sendo eu pequeno, ¿que tería eu? 15 anos, fun a arte co difunto de Fanico o vello, co abuelo de Pepe de Fanico, chamábamoslle nosoutros, os rapaces todos "Satán" nunha película que miráramos na casa de Pazó alá adiante, onde está a defuntiña de Ramona, o bar, alí hubo un cine.
P: Cine mudo.
R: Cine mudo.
P: Que era a carburo.
R: A que era non me preguntes, eu o que sei é que era cine mudo, entonces unha película que traballaba un tal Satán, sempre viña con moito vestido e tal, como o Fanico vello, sempre co gabán vestido, e fun ó mar con el, pero despois volvín, e despois inda volvín ó mar outra vez, entonces cando viñeron os primeiros motores, o ano 22 e 23 xa empezamos a facer barquiños seguidos, a arreglar uns para poñerlle motor, que se abría un puente á popa para a salida da hélice, e logo despois montábaselle un motor dun coche que daquela non había motores marinos aquí, e logo despois viñeron, hasta o ano 36 que foi a guerra viñeron muitos motores marinos, e seguimos facendo barcos. O ano 34 que me casei, fixemos un barquiño alí en compañía de mi padre, de 15 metros de quilla ¿Ti acordas o barco que ten Fanico?
P: O "Mª del Carmen".
R: "Mª del Carmen". Pois coma aquel, parecía máis barco, e seguimos construíndo, e logo despois houbo un parón grande de construcción.
P: ¿Sobre que ano?
R: Sobre o ano 23 o ano 24 houbo un parón, e logo despois o ano 35 que eu levaba un ano casado e veu un parón grande de construcción de barcos, e despois veu unha avalancha de facer barcos outra vez, non se parou e seguíronse facendo barcos e barcos, en Domaio non daban feito.
P: En Domaio tamén había muitos...
R: Muitos astilleros, pois mira había: o Salaraces o padre, señor Benito, había o tal Ríos.
P: ¿O Rial non tiña tamén?
R: O Rial, que inda vive o fillo, o neto está casado aquí adiante, con unha filla do difunto de... como lle chamaban.... bueno e logo despois veu unha avalancha de barcos outra vez.
P: E en Meira tamén había...
R: En Meira traballaba Cabanelas e mais estaba Casás.
P: Casás inda está ahora ¿non?
R: O Cabanelas inda está, que é un neto do tal Victorio, Victorio Nogueira Paz, e mais un Casás que tamén inda constrúe barquiños pequenos, e había outro que morreu que se chamaba Tombo, que tamén construía barcos. Había muitos aquí, muitos a construír barcos, e despois, pois no ano... sobre o ano 78 ou 79 foi o último barco que fixen para Huelva, para Huelva fixen 3, e ese o "Fillo vello" foi o último que fixen, pois mira e daquela cerrei e seguín co almacén de madeira.
P: Co almacén de madeira. E facía barcos para toda a costa española, non facía solamente para Moaña ¿non?
R: Para quen viña a encargar.
P: Viñan de todos os sitios a encargarlle.
R: Pois de Huelva viñeron 3, e aquí para Moaña fixen moitos, ós Alonsos fíxenlle a José Dalonso primeiro ó padre del, ó Señor Rogelio, fíxenlle un que lle chamaban "O Dró" porque tiña un motor dro unha lancha e despois fíxenlle o "San José", e a Evaristo, o hermano de Señor José, fíxenlle o "Veracruz", pero antes xa lle fixera dous barquiños, un chamábase "Mª Carmen" e o outro chámase "Airiños do Mar" que eran tipo trainera, despois en vapor fíxenlle o "Veracruz" e despois fíxenlle a Antonio, Evaristo que inda vive aí, fíxenlle un que se chama "A cruz do sur" que despois o home tamén o vendeu, marchou por aí fracasou esto e tal, fíxenlle ó Salgueiro, a Señor Pepe o Salgueiro fíxenlle un tamén, a este o Carnisa, ¿ti conocías a Carnisa e esa xente? tamén fíxenlle outro, a Juan de... tamén fixen outro, fixen para Cambados, o Grove muitos, fixen unha lancha grande para alá de Muros este...
P: Para Fisterra.
R: Non filliño non, despois de Louro ó pasar Louro xa ven este... Lira, para Lira, e para a Ribeira de Vigo fixen muitísimos.
P: ¿Como foi evolucionando os barcos?, en principio cando traballaba co seu pai ¿que tipo de barcos facían?
R: Facíamos traineras.
P: De cantos remos máis ou menos.
R: Non non xa a motor ¿eh?
P: Xa a motor.
R: Empezamos a facer, eu xa casi, casi para casarme, unhas traineriñas pequenas, botes de 4 ou 5 metros, pero tipo traineriña e a remos aqueles si para Ponte San Paio cando collían as ostras cuns angazos de pau, no río Verdugo, da ponte vella para abaixo, collían alí ostras a punta e pala, cuns angazos de pau, un cope para collelas, e fixemos muitas, e despois fomos indo, indo, despois viñeron os motores, e facían barcos para motor, fixeron muitos barquiños para motor.
P: ¿E o tipo de traineras destas así grandes, ¿non facían non?
P: Esas eu non cheguei aínda a facelas, era cativo, eu acorda facelas a mi padre, no astillero, eso sí, fíxolle a Señor Abelardo de Currás dúas, fíxolle ó Guerrilleiro un que lle chaman o guerrilleiro, Señor Manuel Gestido outra, fíxolle ó pai de Señor Abelardo de Currás outra, fíxolle ó defunto de Bufa outra, fixo muitas, fixo muitas.
P: E esas como lle chamaban así traineras ou...
R: Traíñas.
P: Traíñas, non tiñan outro... nombre.
R: Non señor, non señor. Esta é de cando ganaron o premio... esta trainera é de Moaña, e ganaron o primeiro premio nas regatas en Vigo, e cando foron facer a aquela, foron de corbata e todo, aquí está un que foi cuñado meu que morreu hai moitos anos.
P: Esto é no ano 12 ou 13.
R: No ano 12 ou 13, si señor, cando se fixo a carretera de abaixo. Si señor.
P: ¿E xa regateaban en Vigo de esa época?
R: Si, os de Moaña" mecago en judas".
P: Os de Moaña tiveron unha época moi grande pero xa no trinta e tantos...
R: Pero xa daquela filliño.
P: Xa daquela.
R: Ademais, estes regateaban no mar a traballar, ó ir po mar ou ó ir para Vigo, ou ó vir de Vigo para casa, xa se enteimaban os uns cos outros, e veña a ver quen chegaba primeiro, si señor.
P: E este que sacaron o primeiro premio en Vigo, contábanme a min que o rapáz que está aí sentado é o finado do Japonés, un que está aí na proa.
R: Non te escuito.
P: ¿E quen era o patrón desa época?
R: Non che sei.
P: Usté coñecerá mellor. A min faláronme dun "Pisco".
R: Un "Pisco", che iba a decir eu o meu sogro.
P: Seu sogro.
R: O defunto do meu sogro, era patrón deste, xa regateaba, e esta lancha chamábase a de Lena, esta lancha fora construída...
P: María pon aquí.
R: María, porque a de Lena ganara un premio unha vez que andaba mui ben, a remos andaba mui ben, despois fixo mi padre unha lancha que lle chamaban "Liberal", ó defunto de Manuel Gestido este que era o amo da casa que ten ahora Don José "O Largo" que el andaba coma un peixe, el andaba mui ben mui ben.
P: E aproveitaban as regatas.
R: E aproveitaban a regata exacto.
P: A regata, despois ó mellor máis adiante falamos un pouco máis das regatas.
R: E xa che digo para a Ribeira construín moitos barcos.
P: Entón que empezou seu pai construíndo deste tipo de traíñas, despois Usté xa máis pequenos, en principio máis pequenos.
R: Pequenos
P: Con motor.
R: A remos aínda.
P: A remos si.
R: A remos, barquiños pequenos, porque repito, había épocas, de choio e outras que paraban.
P: E cando foi, sobre que ano foi o trasvase que empezou a facer máis motores, deixaba o remo para meter...
R: Desde o ano 23 para adiante.
P: Do 23 para adiante.
R: Para adiante.
P: A meter motores de coche.
R: De coches, e despois empezaron a vir os estranxeiros, os franceses, os italianos, os Fiat, motores Fiat, marinos preciosos.
P: Claro comparado con un do coche, o coche cada dous por tres habería que estar arreglandoo ¿non?
R: Non, o que eran latosos a bordo porque tiñan que levar baterías, tiñan que levar cousas así e eles non levaban nada, dáballes ibas encendías e ibas, e os franceses Balduins os Beich (15.32) eran americanos este...
P: Entonces a partir do 23 xa foi cambiando a estructura.
R: A estructura do barco.
P: Do barco, deixaban de ser traíñas e xa empezaron a ser como os barcos da ardora.
R: Os barcos da ardora, é verdad.
P: En principio xa un pouco máis pequenos e despois máis grandes.
R: Máis grandes, si señor, despois facíanse os barquiños xa de doce, catorce metros, e con rabo de gallo, feito xa con rabo de gallo, a popa así avanzada para atrás e redonda, anda aí un que foi un dos últimos que fixen o "San Juan" que anda na vigilancia da Xunta, que ese era de Pepe de Juan coma nos lle chamamos, que é Juan Bermúdez, e ese inda é de rabo de gallo, que despois terminaron por facer como fan ahora, non ter o rabo de gallo ese, fannos de estampa, ¿comprendes? A popa córtanna, non termina con un galón como nos poñíamos e despois todo mui ben feito.
P: E falando dos máis antiguos, das traíñas, ¿Usté sabe as partes, os nombres das partes que ten a traíña en si?
R: ¿A traíña? dígochas todas.
P: Si porque é unha cousa que se está perdendo, que se perde totalmente.
R: Aquí esta é a proa, pois aquí hai un tálamo, unha cubiertiña hasta aquí que se chama o castillo de proa.
P: O castillo, é aí para gardar todo, a roupa...
R: Para gardar a roupa de aguas e cousas así.
P: Si patelas e...
R: Pateliñas, os cestiños co pan que se levaba ou a comida que se levaba pois gardábase aí, logo despois viña a pana, a pana que era larga de aquí hasta aquí, tiña dúas ou tres bancadas, que era donde se botaba o peixe, logo despois viña a cadeira, a cadeira era solo unha clara de cuaderna a cuaderna, para achicar a agua, alí con un balde e unha sásola pois achicábase a agua.
P: A sásola que era aquela cuadrada, coma un balde cuadrado.
R: Con un mango así.
P: Con un mango así.
R: Aí está, bueno, logo despois viña unha parte que se chamaba este... como era !carámbala¡, despois da cadeira, e despois viña a pana do aparello, donde se asentaba o aparello abaixo, e despois viña a choupeta de popa, "este home está encima da choupeta de popa", ¿entendes? Así que se compoñía así desto, castillo de proa, tálamo como nós lle chamábamos, tálamo de proa, a pana do peixe, o cuarto, despois viña o cuarto, que levaba un paniado alto, que por regla general nunca se botaba peixe, pero se había muito pois tamén se botaba no cuarto.
P: E que función facía.
R: Aquel cuarto, pois facía a función de ter os [apelios] (19. 10) da bordo da lancha, esto para os [estroubos], poñer a roupa de aguas a un lado e ó outro a xente, si facía falta vestila xa no momento e as [xibetas] máis aqueladas a un lado e a outro, e despois viña a pana do aparello, e despois viña a choupeta de popa.
P: E logo isto todo que lle chamaban o corredor.
R: Ah, este é o Carel, que era o carel donde se poñen o remador que aínda lle chaman hoxe ás trainera que hai feitas, que sobresale así por fóra, o borde da trainera todo.
P: Si, o carel que son unhas planchas así...
R: Non, é unha plancha así, si este é o costado do barco, leva un arillo así ancho...
P: Donde iban clavadas as remadouras.
R: As remadouras, donde van aínda nas traineras que hai hoxe de competición.
P: É o carel.
R: O carel.
P: ¿E donde se apoian todos os remos?
R: Todos os remos, é o carel.
P: É o carel.
R: Aqueles levan as remadouras, se chaman remadouras, é un taco pequeno así e despois leva o talete, que se furaba a remadoura, o carel e poñíaselle un talete.
P: E entre o carel e o banco había o corredor.
R: O corredor.
P: O que chamaban o corredor ¿non?
R: Antes non tiñan corredor.
P: !Ai non¡.
R: Non. Era o costado, e amarraban os bancos con unha escuadra de ferro, con un perno, un tornillo que apretaba o carel e a cinta e outra embaixo apretaba o banco, collía o banco, entonces xa sujetaba para que a trainera non anduvera.
P: E esto para amarrar a lancha tiñan un nombre.
R: Son os taletes de ferro, pero teñen dentro unhas cornamusas, había dentro unhas cornamusas donde se amarraba o aquel, e aquí ademais ó acabar o tálamo, había dous malletes que son dous paus, que levan unha pica abaixo que era a enfogonadura do palo, que embaixo no plan da trainera, que antes non tiñan as sobrequillas, levaban un taco grande que se chamaba a pica, donde se picaba o palo xa levaba uns posiños para que o palo fixara alí e non anduvera nin para un lado nin para outro, para que non zafara.
P: O pau para meter a vela.
R: Claro o palo para a vela, que levaba a verga, levaba palo e levaba verga, a verga era delgadiña que era tan larga ou máis que a lancha, e o pau tamén era alto, pero nunca tanto.
P: Que a verga para amarrar a...
R: A vela, amarrábase a vela e despois con unha drisa arriba na punta do palo tirábase e levantábase a vela, e levaba o timón colgadiño aquí.
P: ¿Como empezaban a construíla, que empezaban pola quilla?
R: Empézase pola quilla, empezabase pola quilla, si señor, poñíase a quilla e...
P: ¿Escollían algunha madeira especial ou... ?
R: Roble bueno, o roble que non tuvera fallos que non tuvera...
P: Que estuvera curadiña
R: Que estuvera ben, limpia sana anque fora verde dábaselle unha man de alquitrán ¿comprendes? e secaban por si e non rachaba nin rajaba por ningún lado.
P: E tiñan que ir moldeandoa ou...
R: Non. Facíanse as postillas, as cuadernas pois facíanse de tablóns tortos, se buscaban no monte robles que foran torcidos, entón despois serrábanse así, entón as tablas pois salían tortas entón aqueles tablonciños tortos...
P: Marcábanse ¿non?
R: Eran donde se facían as cuadernas, tortas, poque para empezar a facer a trainera, facíase a quilla, poñíase no sitio, e despois facíase unha cuaderna maestra ó medio, xa ti pensabas imaginabas a que manga levaba, a manga é o ancho, e facías unha falsa ó teu gusto, ó gusto do maestro.
23-46P: Coma se fora unha plantilla.
R: Coma unha plantilla, e despois outra na terceira parte de popa, e outra na terceira parte de proa.
P: E esas son as maestras.
R: Esas eran as maestras, cuadernas maestras, entonces despois bagareavalo con unhas bágaras que se chaman cintas ou esto... ballestas de madeira largas, e poñíalas.
P: Chámanse bágaras.
R: Bágaras si señor, que se facía encima de bágaras, entonces medías con unha ballestiña dentro, e mirabas se che gustaba ou non, entón cortábaslle ou aumentábaslle as bágaras que se clavaron contra esas maestras, hasta tela a teu xeito, a teu gusto, que por iso había quen as fixera máis bonitas e quen as fixera máis feas, ¿comprendes?, serían máis bonitas a lancha máis aireosa, máis bonita, entón despois coas plantillas falsas, marcábanse as cuadernas na quilla con un espacio que levaría de 25, de cuaderna a cuaderna levaba 25 milímetros, perdón, 25 centímetros, 25, 28, 25, entonces alí tomabas unha plantilliña, facías a cuaderna, compoñíase de dous inoles, que son os que teñen a volta, e mais unha barenga que unía os dous inoles, colocábase no sitio...
P: Non é unha peza sola ¿non?
R: Non eran tres pezas, donde hoxe son cinco, hoxe fanno máis práctico, daquela a buscar a madeira torta para que...
P: Si porque había que patear muito monte porque non se topaba porque incluso se hubera madeira torta non servía toda ¿non? xa tiña que ser aquela que tuvera un pouco de forma.
R: Claro, torta a que tuvera, se serraba coa man, os portugueses a serrar así, entón collíamos un anque fora torto así, ahora aliñabamolo todo montabamolo encima dun cepo e coas gallas aquelas a aguantar, e veña a serrar aquilo así, entón os tablóns salían tortos, non era unha tabla dereita, salía a figura que tiña o pau, entón aquela figura servía para a figura da lancha.
P: E despois todas as tablas estas que lle...
R: Os banzos.
P: ¿Chámanse os banzos?
R: Si o banciado. facía primeiro as cintas, as cintas bocal, marcábase a ceñidura...
P: A cinta bocal que é a de arriba en todo
R: Arriba donde vai o carel pegado, esa é a cinta bocal, medíase a cinta, medíaselle a cuerda por dentro, tamén para asentar os bancos, asentábanselle os bancos, para sujetar a trainera, ¿non sabes? para que estuvera ó alto do firme e despois veña a bancear, meter tablas de proa a popa.
P: E esa a veces ¿que vencían co lume?
R: Muitas, as de popa, que a popa tiña muito... e muita figura entón para darlle...
P: Máis curvada toda ¿non?
R: Claro, claro, porque tiñas que facelas estreitiñas, para ir facendo aquela popa redonda que tiñan, pois facían con madeira ó fuego, eso inda se fai hoxe.
P: Porque a madeira que estaba verde.
R: Seca, seca.
P: Ai seca, e vence igual co lume.
R: Vence porque bótaslle muita agua, os rapaces precisamente era ó que estaban nos astilleros, "Rapáz ven para acá, cuidado que non se che queime ¿eh?" e veña unha lata de agua ó lume a ferver, e bota agua quente, bota por baixo tamén e veña leña, e aquel pau iba indo, indo, indo, nun par de horas. Aquel que o colle con cariño é mui bonita, é máis bonita que a carpintería de terra.
P: Si que é muito máis bonita porque miras a obra acabada é agradecida.
R: Este día fun a este astillero que está aquí, que era de Calrajo, (28. 05) que ahora tenno alquilado, Victorio de Meira, teñen alí un barquiño pequeno feito, e estaba listo porque despois de banceado rebújanse todos os clavos, e despois cepíllase con un cepilliño todo mui aparejadiño, que non quede e pásaselle lixa tamén, bueno pois estaba encima, e daba gloria miralo, eu fun a mirar, gozaba a mirarlo.
P: Máis que viulle recuerdos.
R: Si señor, así cepilladiño, liso e para ser unha peza sola, un barco feito dun tronco.
P: Si porque é iso, a obra acabada agradécese, é unha creación.
R: É unha creación, si señor.
P: Personal.
R: Dígoche de verdad salín de alí emocionado, mira que limpiño que ben está todo rematadiño, porque o ben feito gusta a todo o mundo, e acórdame os meus, acórdame unha vez que tiñan un barco para Huelva de 19 metros aí do astillero.
P: Un bo barco xa.
R: Un bo barco, tiña xa 5 metros de manga, tiña 2, 5 de.. e un barco con unha máquina de vapor, caldeira e máquina, e estaba cepillado e lixado e preparado. E unha tarde estaba, despois de arriar, eu solo no astillero, alí delineando coas miñas cousas, mirando unha cousa e outra o tal e tal e entranme tres personas pola porta para adentro, un home e dúas mulleres, "Buenas tardes" "Buenas tardes señores" "¿Se puede ver este barco?" "Sí señor, tengan cuidado no caigan de las maderas que hai por aí, vea usted como quiera" efectivamente miráronno de arriba a abaixo e de abaixo á arriba, eu acórdome que estaba trazando o puente para el e estaba entretenidiño con el, pero disto veñen para arriba, "Mira quería hacer unas preguntas si no le molestara" "En absoluto me molesta señora, diga lo que quiera" "Esto parece una pieza sola" si señora é de un pau... largueille unha cousa así, "No, ya sé que no es pero está muy bien, muy bien, está lindo pero lindo" me falaba en Argentino. "Pois mire Usté" díxenlle eu "Mire usted, me llama mucho la atención, me da una alegría enorme, estoy mui contento por ver el barco sin pintar, yo tengo un astillero en el Uruguay" nun río non sei que me dixo nun afluente do Rio grande.

CARA B

P: Me estaba explicando que despois de meterlle o banzo na popa.
R: Bueno a banciar todo.
P: ¿Despois que lle metía? despois dice que iba clavado na...
R: Clavado nas cuadernas.
P: E clavado con bitoques ou...
R: Non non, con clavos.
P: Con clavos.
R: Con clavos xa feitos e galvanizados, clavos cuadrados que facían os ferreiros.
P: !Ai¡ eses encargabanllos ós ferreiros, non os compraba...
R: Daquela non había máquinas para facelos, facíannos polo general os portugueses, con unha fraga encendida e tin tan, tin tan, encima do yunque xa tiñan un aparato alí para cortalos collían metían nunha clavadeira que lle chamaban eles, dábanlle na cabeza un pouquiño, tin tan, tin tan, clavo feito, e logo despois galvanizábanos, e levaba clavo galvanizado, despois viñeron as puntas, a punta e o clavo, ese clavo recto, puntas galvanizados entonces xa operamos máis ó clavo galvanizado nos barcos pequenos, que os barquiños grandes non, o clavo cuadrado porque aguanta muitos máis anos no barco, leva unha salud de vinte anos máis, si señor.
P: E despois lixábanno todo...
R: Lixánbanse todo ben cepilladiño, e á proa e en popa donde había aquelas revoltas e aquelas figuras, pois con lixa lixábase ben lixadiño.
P: Claro porque alí non entra o cepillo ¿non?
R: E polo costado adiante tamén, despois pintábanse, quedaban moi ben moi ben, eu fixen barcos hasta 22 metros de quilla, fixen un que se chamaba "O Conexo" para Marín.
P: Pero ¿da ardora xa? Ou deste tipo de traíñas.
R: Non, non, para o Gran Sol, unha baca para o Gran Sol, tiña 22 metros de quilla, tiña 23 e pico de... cerca de 24 de eslora, por riba.
P: O proceso do barco xa era mui diferente da trainera ¿non?
R: Si si. Eses barcos xa hai que trazalos.
P: Os barcos da ardora e todos eses.
R: Eses barcos grandes, e eses barquiños que ti acordaches algúns ¿non? O "San José" acordacheo, de José Dalonso.
P: Si o "San José" o este o "Mª Carmen" o "Ola" tamén.
R: O "Ola" e todos eses, bueno pois eses barquiños xa non. Xa os trazabamos, entonces ó trazalos, enténdesme, facíanse as plantillas nas cuadernas, e logo despois por aquelas plantillas facíanse as cuadernas, poñíase a quilla cando as cuadernas estaban todas feitas, montábanse as cuadernas xa encima cada unha no seu sitio, e xa quedaba o barco enramado, xa non era a facer dentro das bagarras. (3. 27)
P: E esa xa tiñan outro nombre as partes ¿non? Do barco xa tiñan muitos máis nombres.
R: Non tiña outros nombres distintos, levaba o departamento do motor e despois levaba unha caixa á popa para pescado e levaba dúas á proa polo puente para a proa, e levaba unha cubierta donde se cobijaban tal e levaban un rancho á proa con catres a un lado e a outro, para deitarse os mariñeiros.
P: E tamén teñen carel á parte, non lle chamaba carel á parte...
R: Non. Non iso xa leva, facendo o que fai o carel por ejemplo, a función que fai o carel, pero non para os remos, un cintón, que era o doble de gordo ca do que eran as cintas, o doble de gordo, entonoces aquel sale máis para fóra e chámase o cintón, que se empernaba ou empérnase coa cuerda de dentro chámase a cuerda ó durmiente que leva por dentro unha peza de proa a popa, para sujetar os vaos da cubierta, e xa leva vaos fuertes, xa non leva bancos unha tabla un pouquiño torcida, xa leva uns vaos todos.
P: E as tablas se poñén pola cubierta, pola costilla tamén se chama bance.
R: O nombre é o mismo, a paradura é o mismo, a paradura chámase ó bance que vai pegado coa quilla, esa é a paradura.
P: ¿Ten un trato especial esa?
R: Ten un trato especial porque si a quilla lle facemos un caballete, un rego así, así a todo ó largo da quilla, ahora ten que vir a paradura feitiña para enchufar aí.
P: Si embutila.
R: Embutila coma se fora unha.., machihembrala ¿comprendes? é unha cousa así e así entón entra así na quilla entonces queda sujeta mentres que estas traineras non levan eso, os barquiños pequenos non levan eso, e ten outro procedemento distinto.
P: Si despois a todo o largo ten esa peza ancha donde se...
R: Leva unha sobrequilla, leva a quilla e as cuadernas todas encima clavadas na quilla e logo despois leva unha peza fuerte que pola popa a todo o largo do barco no fondo que ven desde o cuadraste de popa hasta a roda de proa, porque a quilla componse de tres pezas: quilla, pinchón e roda, roda de proa, pinchón e despois deste pinchón leva a quilla hasta a popa, despois ven o pinchón de popa coa quilla e a roda de popa.
P: E por donde sale a hélice ¿como lle chaman?
R: Chámase o cuadraste.
P: O cuadraste, ¿e donde vai o timón?
R: O timón, esa é a roda.
P: Esa é a roda.
R: A roda, e leva unha peza que se chama a limera, que é por donde sube a madre do timón para arriba, para que non entre agua, entón logo despois enriba pois é donde se fai a maniobra da caña para levar o puente por mediación de cadenas hoxe non se leva nada deso, hoxe leva un hidráulico colocado a popa, e desde dentro do puente con un timonciño pequeno así unha rodiña de nada cambia a esta botella ou a outra e entón. Tiro ou outro...
P: E a parte de atrás donde poñían o peixe estaba dividida en compartimentos ¿como lle chamaban eses?
R: Si, sí, Chamábamolle...
P: Un abanico ou algo así.
R: Non. levaba o abanico, no abanico a popa, encima do rabo de gallo, levaba o saltillo, e despois levaba o encaixonado, levaba uns queixóns grandes feitos donde se botaba o peixe en cubierta, cando se tomaba pouco pois os queixóns cheos, de calquera xeito traían 30 ou 40 cestas de peixe, na cubierta según o barco, e levaban uns palos levaban uns palos nos quinteiros encima da cubierta amarrada á cubierta, facían con unhas plumas para meter o peixe abordo, en salabardos.
P: Antes salabardeabase a man ¿non?

FOLGA DO 21. ALIANZA MARIÑEIRA.

R: Salabardeabase a man estas traineras a man, a min me tocou salabardear no ano 22 era un chavaliño. Tiña.. o 22 sácalle 7, 12 ¿non? O ano 21 foi a primeira huelga que hubo en Moaña.
P: ¿Porque? No 21, cal era o motivo.
R: Fun eu ó mar e tamén axudei a salabardear así, e era un chavaliño pequeno de doce anos, bueno ¿querías saber porqué era a huelga?
P: Si, a huelga do 21 por que se debe.
R: A huelga do ano 21 que foi a primeira huelga que houbo en Moaña, de mariñeiros.
P: Si de mariñeiros.
R: De mariñeiros, antes do ano 21 e hasta o ano 21, non había convenio fijo de capital con obreros, cada capitán, cada armador...
P: O reparto do peixe ¿non?
R: Do reparto do peixe e do que se fixo, cada un facíao á súa maneira, uns sacaban 20 partes outros sacaban 18 outros sacaban 25 outros... en fin, que non había nada, entonces en esta misma casa que estamos, o ano 19 fundouse "Solidaridad marinera", donde está a cociña e esto, estaba a mesa da presidencia, e entonces estes acordaron que non podía ser así, que había que poñer unhas bases fijas de traballo, e puxeron así: 8 partes po armador po capitán, e 20 para a xente, se iban 20 tocáballe a parte, si iban 10 tocáballe dúas partes, se iban máis tocáballe menos, en fin, entonces os armadores non estaban de acuerdo e foron á folga, que durou tres meses, acórdame ben.
P: ¿Quen era presidente de "Solidaridad marinera"?
R: De solidaridad marinera, era un señor de Cangas que se chamaba Corbacho.
P: ¿Corbacho?
R: Corbacho, Lorenzo Corbacho, e despois foi o difunto de Romero, ti acordaches o Señor Romero, pois despois colléuno o difunto de Romero.
P: ¿E Rodal non viñera antes?
R: ¿De Cangas? Non.
P: Si, que fora, que fixera unha reunión na sociedad de canteiros alí na Miranda.
R: Ah! Pero iso foi un mitin.
P: Foi un mitin, pero tamén foi un dos fundadores de "Solidaridad mariñeira" que despois chegou a ser presidente da sociedad.
R: Non me acordo, eu acordei sempre...
P: Incluso veu para Moaña e estuvo...
R: Ó difunto de Corbacho sempre. Hasta estaría... eu era un chavaliño daquela, eu acordei sempre a Corbacho.
P: Si bueno, ese dato mo dixo Rúa, Señor Rúa díxomo.
R: ¿Como?
P: Señor Rúa me contara que viñera Rodal de Cangas a facer... a dar un mitin. A dar un mitin e despois a promocionar o nacemento de solidaridad.
R: Foi Corbacho.
P: ¿Foi Corbacho?
R: Foi Lorenzo Corbacho, foi quen fundou en Moaña a "Solidaridad marinera".
P: ¿E despois el veuse para Moaña e quedou de presidente do sindicato?
R: Da sociedad.
P: Da sociedad.
R: Sociedad. Non. É sindicato, sociedad.
P: Da sociedad sí, que lle chama sociedad. E e Alianza marinera veu despois.
R: Alianza marinera veu no ano 27, no ano 27 entrou a dictadura de Don Miguel Primo de Rivera, e cerrou, clausurou cantas sociedades había, entonces estes agudamente non fixeron caso en absoluto e formaron a Alianza mariñeira, fixeron outra sociedad.
P: Si sí cambiáronlle de nome.
R: Cambiáronlle de nombre. E inda estaba Lorenzo Corbacho aquí.
P: Inda estaba...
R: Inda viña aquí e estaba por aquí, quen xa quen era Romero, un cuñado meu que lle chamaban Manuel o Rabo, de mal nombre, foi presidente tamén algúns anos.
P: Bueno iso se quere despois falamos de ese tema noutro momento si quere.
R: Moi ben filliño, pois eu todo o que sepa eicho decir.

CONSTRUCCIÓN NAVAL

P: Ahora vamos a seguir falando dos tipos de embarcacións, estabamos falando dos barcos da ardora, das partes que tiñan, estes barcos xa levaban pUente. As traíñas non chegaron a levar puentes ¿non?
R: Non, non a trainera non leva máis ca o palo.
P: E cando se lle meteron os motores tampouco ¿non?
R: Tampouco, tampouco.
P: ¿E os primeiros barcos da ardora tamén levaban puente daquela? Os primeiros que se facían.
R: Os primeiros barquiños levaban, ó meterlle cubierta ós barcos este (inaudible) (14. 14) que é pequeniño que era o de Punciano o do señor Punciano, e aquel é o de Juan de Almas, ese o do medio pequeno é o de Chicho, xa levan puente, este barquiño non tiña máis que 9 metros de quilla, era pequerrechiño, era mui bonito foi cando fixen o segundo "Airiños do Mar" que antes era trainera. Venderonna e despois fixera un coma este, que era de Pepe.
P: Toda esta que leva ó arredor ¿como lle chaman?
R: Esa é a tapa da regala, o que leva a obra morta, encima da tapa, encima da tapa leva a obra morta, esta é a tapa trancanil, esta é a tapa trancanil e logo despois...
P: E donde se apoia...
R: Os barraganetes todos, metes os barraganetes que son uns madeiros de roble moi ben colocados, porque esta tapa vai furada por dentro furada así, e aí espichaselle coma se foran fungueiros os barraganetes todos e despois bancease hasta a obra morta e aquí leva unha cinta, leva unha cinta todo por aquí adiante, e despois leva a barragada enriba, esta é a tapa trancanil e esta é a tapa regala.
P: E aquí empezan a levar compartimentos ¿non?
R: Aquí empeza así por ejemplo, de aquí para aquí é o rancho de proa.
P: ¿Aí que metían? o peixe.
R: Non. Aí durmían os homes.
P: Aí durmían.
R: No rancho de proa, e logo despois levan unha caixa po peixe e outra caixa po peixe unha caixa sola e aquí á popa, este é o departamento de motor e aquí leva outra caixa para o peixe e mais o saltillo enriba.
P: O saltillo é pos compartimentos.
R: Os encaixonados se chamaban.
P: E os paus tiñan outro nombre ou chamábanlle...
R: Palos nada máis ca palos. Estas son as botavaras, donde metían a chalana a bordo, donde subían o peixe e todo eso, porque este leva uns estais mui amarrados aquí, dun lado e de outro para que o pau non caia nen se mova.
P: E o puente así tiña algún nombre ou..
R: Non, puente de mando e nada máis, iba encima do guardacalor e tapaba o motor, si señor.
P: ¿E chalanas tamén facía. ?
R: Chalanas tamén facía.
P: As chalanas máis ou menos tiñan os mismos nombres que a traíña ¿non?
R: Non a chalana inda ten hoxe.
P: ¿Pero as partes?
R: Non iso estaba lóbrego.
P: Teñen o banzo, o carel...
R: Como teñen hoxe, como están por aí.
P: E gamelas non facían ¿non?
R: Non, gamelas non.
P: Aquí en Moaña non...
R: Non, solo en Coruxo.
P: É da zona de Coruxo si.
R: Eso é de Coruxo, inda hoxe as fan ahora de chapa que da gloria velas, arreglamos unha para meterlle un motor ou facerlle un queixón, para meterlle un motor case interior, era como un mueble vamos, terminadiña que daba gusto.
P: E aparte de este tipo de construccións que era o que máis facía ¿cantos operarios tiña máis ou menos no taller?
R: Teño chegado a ter 18.
P: 18.
R: Bastante tempo, durante dous ou tres anos seguidos 18 homes.
P: ¿Como repartían o traballo? Porque cada un especializábase.
R: A dous, dous compañeiros sempre. A facer cuadernas, dous, a encorementar as cuadernas porque un facía as pezas e outro encorementaba, chámase encorementar xuntar a figura coa plantilla tiña esta peza sobre esta, aquela e tal, barrena aí, veña a clavar para facer unha rama.
P: ¿E non tiña xente que fora a buscar os carballos ó monte? ¿ou comprabaos?
R: Non. Ó primeiro íbamos todos os obreros, a cortar, a arrancar os carballos, de raíz.
P: Había que arrancalos de raíz.
R: Para aproveitarlle un pouco de figura, era unha manía que tíñamos, dos que viñamos do atraso.
P: Porque ó mellor despois iso foise...
R: Non aproveitaba nada, perdías o tempo, o que sobraban eran unhas horas...
P: Pois menudo traballón arrancar...
R: Arrancar carballos, muitos, pero despois deime en buscar homes da aldea para eso, "Oes ¿ti queres vir a cortarnos unha carballeira en tal sitio e tal?, a ver oh busca outro máis e tal e vouvos a enseñar e..."
P: ¿Que iban con carros de bois?
R: Con carros de bois.
P: ¿E que o toraban?
R: Torabamos, e mais traían uns pinos de oito e nove metros de largo.
P: Iso xa quere unha técnica para poder subilos ¿non? Porque iso xa era un traballón.
R: Terrible, terrible, non se faría.
P: Hoxe non se imaxina un. Hoxe vas con unha grúa ¿Como se sube unha torada de un pino ó carro?
R: Pois mira. Poñíamos o monte por regla general todo é costaneiro.
P: Costaneiro.
R: Costaneiro¿non? Entonces tratábamos cos bois acarrexar o carro e poñelo así ó largo para despois enterrar o carro un pouquiño, e con unhas palancas desde aquí desde donde está o pino arriba do carro e ahora metíamolle unha corda ás voltas e poñiamos os bois do lado de baixo a tirar e entón iba desenrollando a corda e o pau iba subindo, pero nos tamén coas mans e outras veces que subía unha punta e quedabache a outra sen subir, bolea e bolea para arriba, porque o carro levaba uns mallales, un mallal era, si este é o plan do carro un aquí e outro aquí, un adiante e outro atrás, entón había que subilo aquí para que os bois traballaran debaixo do pau porque o pau pasaba muito para adiante dos bois, comprendes, e ahora polos camiños abaixo, rompompón, estrobo atrás, unha cousa... non ten nombre o que nos traballabamos, non ten nombre, e despois veña a serralos a man.
P: Cando chegaba aquí... e ¿tiña serradores portugueses decía. ?
R: Si señor, unha parexa aí seguido a serrar sempre.
P: ¿Como lle chamaban ó serrucho ese grande?
R: A serra de aire, é unha serra de aire, e mais hai a serra de armas que é a serra portuguesa, que... componse de un pau, e no medio a folla e un bastidor e aprétase con unhas cuñas enriba, a folla queda mui tesa mui firme, mui afiladiña e veña, o pau vai pasando polo medio do bastidor e a folla vai vindo para atrás, como aguantaba... tuven un obrero aquí que morreu sendo obrero aquí, bueno que morreu de vello jubilado, pero que se jubilou aquí conmigo, que eu traballeu uns días con el, como aguantaba dúas horas, encima da torada.
P: Cortaba ó largo.
R: Ó largo.
P: Para facer tablas.
R: Si ó primeiro aliñábanse con unha liña así de almagre facíase un cordón de algodón, e un cordonciño fino e manchábase todo de agua con almagre,
P: Almagre que era un...
R: Son uns polvos, son encarnados, entón poñiamos así aquí o outro aguantando e tirabas, e xa quedaba marcado, iba por aquelas marcas, era terrible si señor, aquilo era... aquilo non se acorda.
P: E despois esas tablas para...
R: Poñíamos a secar.
P: ¿E non arqueaban?
R: Non. Poñíamos a secar aí fóra, todo estaba cheo de madeira, e despois o ano 43 xa comprei a serra.
P: Que era eléctrica xa.
R: Esta serra estuvo montada na casa donde vivistes vos, na Canexa.
P: Na Canexa.
R: Aí detrás, vos vivistes donde estuvo a telefónica, sabes que hai a entrada aquela para entrar para a finca.
P: Para meterse para Fontes.
R: Para fontes, bueno pois entraban por alí os carros coa madeira, para serrar alí dentro, e despois veu a instalarse a donde está o salitre ¿ti acordas alí a serra? que anos tes se non é muito preguntar.
P: 43.
R: Ai xa tes 43 aniños claro. Pois recordala.
P: Recordo a madeira toda alí sí, teño unha vaga idea pero si, cantidade de madeira.
R: Bueno, si home porque... !ah bueno¡... porque o 43, ¿en que ano naceches?
P: No 49.
R: No 49. Non pode ser.
P: Eu acórdome de muita madeira alí, alí tiña madeira, tiña tablóns ¿non?
R: Era aquí xa ¿eh? Alí non, alí desde o ano 41, cando ardeu o astillero non hubo máis madeira, o que acordas ti é aquí na plaia, había un pequeniño novo e había unha cerca de casqueiros clavados de pé facendo cierre, pois era aquí, porque o ano 43 que inda ti non naceras, comprei eu a máquina para aquí, a un tal Mariño, entón despois xa era coser e cantar.
P: Iso é unha maravilla ¿non?, meter a torada aí e salían as tablas... ¿e tiña que afiar cada dous por tres a serra?
R: Hombre claro, había que afilala.
P: ¿Que afilaban a man?
R: Daquela con lima a man, despois comprei unha limadora pero xa... acabouse a guerra no 39, no 43 comprei a máquina, pero seguía sen haber nada, nada a vender nada, non había nada, estabamos sufrindo a posguerra non había nada pero un día fun a Vigo e había unha casa que era de un alemán e tiña unha afiladora, unha limadora, xa a comprei e listo. Témola aí aínda nesa fila.
P: ¿Que ferramentas tiña máis ou menos no astillero así que hoxe xa non se usan?
R: Úsanse. As prensas, as torniquetas grandes, grandes así, donde era para amarrar as pezas, por ejemplo os cintóns dun barco grande de 19 ou 20 metros, pois xa é unha peza que leva uns 20 de ancho por 15 de gordo, e ten 8 ou 10 metros de largo, coa misma veña homes alí cun aparejo subía aproximaba o sitio e despois con esas torniquetas grandes, chamabamoslle nos prensas, mete para dentro contra as cuadernas e vira, porque hai que ceñilas de contra as cuadernas a base de prensas senón non hai maneira.
P: ¿E tiña grúa ó mellor para levar a... ?
R: Nada.
P: Nada.
R: Tiñamos un pequeniño sinfín para meter as sobrequillas ou eso así, e un aparejo ou dous tamén, igual de tirar os homes, aparejos a man.
P: ¿Que máis, que outras ferramentas tiña?
R: Despois non había máis nada ca eso.
P: ¿A garlopa tíñana non?
R: A garlopa, pero cada home tiña a súa, eu non poñía a ferramenta.
P: !Ah non poñía. ¡
R: Non non, eu tiña a miña bastante se gastaba, o que si había por ejemplo as molduras, para facer un xunquillo ou calquera moldura a bordo en calquera departamento que fixera falta, tiñaas eu e cantiles para encantilar a madeira, machiembrala iso si inda están aí, pero despois cada home tiña a súa garlopa, cada home tiña o seu serrón cada home tiña o seu cepillo, garlopín, machada, trenchas e todo eso, cada home a súa arquiña de ferramenta.
P: Trenchas, martillos. Eran personales.
R: Eran personales. Eu tiña pés de cabra grandes chaves inglesas grandes para apretar as tuercas, para apretar eso tíñano eu o resto non, as manuales, as ferramentas manuales era cada un individual.
P: ¿E que máis máquinas tiña?
R: Máis nada, despois do ano sesenta e pico tiñamos taladros.
P: Que eran un berbiquí a man ou...
R: Non non un taladro eléctrico, para barrenar, para furar, mireino en Vigo a compralo, inda está no astillero, aínda existe, estabamos facendo unhas bateas, e decíame un que inda vive o home, señor Pedro "Que alivio Dios mio a ver rapáz aguántame aquí", mete e saca, dáballe ánimo a traballar ó obrero.
P: Aliviáballe muito o traballo. Os rapaces que me decía que función facían, aparte de quentar as madeiras.
R: De quentar as madeiras e despois iban cos homes a servicio, o que foi alcalde de Cangas ¿como llechamaban de mal nombre?
P: O bochechón.
R: O bochechón, Lois Pena.
P: Si o irmán de Chiño.
R: Pois foi obrero meu, e estuvo bastante e era agudo, aprendía ben o oficio, pero despois leváronno po Latón ou foi po Latón, el e mais un tal Rivas de Abelendo que se casou en Meira.