MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ENRIQUE PARCERO CHAPELA E MARIA PEREZ 81 E 79 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· O único barco que non fora para a Base Naval foi o de Romero, -alcalde- , e as 12 da noite do día de Samertolameu voáronlle o barco
· O conflicto arreglóuse cando chegou Lerroux ó Goberno
· Chegou a venderse piñas en Vigo como unha das alternativas ó paro
· Os aparellos pudriron despois de tanto tempo parados
· Houbo un conflicto cos fabricantes para pedir dous reás pola tirada
· O conflicto da cuota era para mante-lo prezo da sardiña. O fabricante non pagaba máis co estipulado e os barcos tiñan unha cota de captura segundo o tonelaxe
· No Movimiento tamén puxeron unha cota de cinco cestas por metro de quilla do barco
· Houbo días que chegaron a botarlle o peixe nas portas dos fabricantes. Bloquearon a ría para abordar os barcos de Baiona e a Garda que andaban a faenar a baixo prezo
· Cando foi a Revolución de Asturias, enviaron a Garda Civil de Pontevedra. Anécdota de cando mandaron liscar un can
· A medida que se melloraba, ían matizando as bases de traballo
· Polo nacemento dun fillo daban unha canastiña
· Había un delegado que velaba polas bases de traballo para que se cumpriran
· Romero, que foi un dirixente, non ía cos armadores en principio
· O máis importante da raba era a cura de sal. Ofertaron unha barata que apenas servía para engadar
· Os empeños do ano anterior eran acumulables para o ano seguinte
· Os escabicheiros, a vendaxe e a lonxa, eran gastos do monte maior
· Houbo un conflicto pequeno por tende-los aparellos , xa que apenas lle daba tempo. Logo quedaron en tendelos un día sí e outro non.
· O "Demo" de Quintela foi o encargado de buscar as persoas para traballar na coia do carbón en Vigo, mentras os fixos estaban en folga. Tan pronto como arreglaron, enviáronnos para casa
· Cando foi a Revolución de Asturias quixeron mobilizarse pero o Garda Civil tentou prender a cúpula da CNT. Detiveron a varios e houbo tiros
· Romero chegou a ser o primeiro en protestar pola suba que pedían as atadeiras
· O "Lardeiro", antigo dirixente sindical, cando chegou a patrón foi duro cos mariñeiros
· O Banco Azul era o único asento en toda a Praia. Juan da Candiña foi quen lle puso ese nome.
· Anécdotas de cando o Celta chegou a final da Copa e a eliminación co Oviedo
· Nunha manifestación,un disparo alcanzou a Cándida Lago
· O cura declarou que os que lle queimaron a igrexa de san Martiño eran os millores ferigreses da parroquia
R: Un ano, paréceme que foi o ano 33.
P: Si, foi o 33.
R: Inda estaban, .... o único barco que non foi palá foi o de Romero, porque Romero era radical era o alcalde daquela tamén.
P: ¿E tiña barco el tamén?
R: Si tiña.
P: ¡Ai tiña barco¡.
R: Si, e a víspera de San Bartolomeu, o día de San Bartolomeu porque antes había o día e despois o día do Carmen, e entonces o día de San Bartolomeu viñan as dúas músicas e botaban toda a noite coma se foran as vísperas a tocar, e aí polas 11 ou 12 da noite, estabamos alá todos tamén estaba eu e mais meu cuñado, e ¡bum! aí vai a bomba, ¡coño¡ ¿que foi iso? estaba o José da Ameixa que era o soldador que había aquí de puerto, estaba Romero que era alcalde estaba toda esa pandilla de.. todos. Cando saiu xa chegou a noticia de que lle botaran a bomba a Romero, estaba mismo frente a Fandicán a Fandicán ¿non?, a rambla que había...
P: Si donde está o banco azul.
R: Donde está o banco azul, estaba frente a o banco azul, alí mismo, pouco máis ou menos donde está a estatua ahora, donde está a estatua ahora podía estar el por alí metro alá metro acá por alí, e despois foi cando veu..., entrou Lerroux no gobierno, e ó entrar Lerroux no gobierno foi alcalde aquí Romero, e empezaron a arreglar, a arreglar e arreglouse, e viñemos po mar a sacar os gastos de monte maior como se quería de primeiro, como quería o sindicato de primeiro, e hasta que despois se seguiu, e despois empezou todo o mundo a poñer maquinillas e nadie cobrou pola maquinilla, e despois o último mono tiña maquinilla, a man xa non traballaba nadie, tanto é así que inda coas primeiras maquinillas, inda para meter o peixe abordo, inda se tiraba coa man polo aparello, pero despois inda veu por estribor todo en montóns e en pastecas e xa viña pola maquinilla tamén, nin a iso despois nin a iso fíjate ben o que é a cousa. Primeiro que había que pagarlle e despois eles mismos xa facían, pero ¿para que? para adelantar tempo, porque se adelantaba tempo e ó adelantarse tempo a ganancia sempre era máis para eles porque...
P: Facíanse máis lances.
R: Facíanse máis lances e a xente non se cansaba tanto e pescábase máis, e entón el como levaba a mitade, sempre levaba máis ganancia que a xente.
P: Entonces despois dun ano de folga en principio pararon a patronal, despois non sei se chegaron a un acuerdo e foran os traballadores.
R: Po mar outra vez, despois xuntáronse...
P: Foi ó cabo dun ano ¿non?
R: Ou un ano ou ano e pico, un ano ou ano e pico.
P: ¿E os mariñeiros entre tanto?
R: Cada un por donde podía.
P: ¿Podían ir á ardora, ós oficios baixos, non se podía ir?
R: ¡Ai¡ os oficios baixos si pero, pasouse moita fame, aquí en Moaña na praia de Moaña maiormente pasouse moita fame, porque daquela había pouquiños cartos, pouquiños cartos e...
P: Por iso para aguantar un ano enteiro sen ir ó mar.
R: Iban os de por aí arriba poñamos por Berducedo e esos iban ó monte, a buscar leña e piñas que foi máis do que viviu Berducedo sempre viviu máis diso ca do mar, iban a o monte e collían... había leña canto se quixera iban ós carballos e facían- tiñan que botalos abaixo- facían rachadas de carballo e pinos, iban ós pinos, piñas había a saco de piñas había un home que lle chamaban o...
P: Ibase a vender a Vigo.
R: A vender a Vigo, tiñanas que traer primeiro para aí donde está o taller onde está o café ese o Salitre, donde está o Salitre aí chamabanlle as piñas da leña, e traíanas o sábado e o viernes para despositar aí, e despois o sábado á mañan a cargar os galeóns, estaban varados tiñan que ir á hora que estuveran en seco para cargalos, e despois en Vigo descargábannos e, e tamen viñan de Domaio a Vigo non era solo os de Moaña, tamén de Domaio e de San Adrián -Se pasou mui mal naquel tempo- Naquel tempo mui mal en Moaña mui mal.
P: E despois iso, ó cabo dun ano pois...
R: Despois empezouse a traballar.
P: Empezouse a traballar. Truxeron os barcos de Ríos.
R: Trueron os barcos de Ríos, empezaron a arreglarse ¿non? e despois cada patrón ou cada armador chamou a xente que tiña, uns viñeron outros foron con outro porque despois cando é así sempre hai trasego ¿non? e foi cando se empezou á mar pero hubo algúns que pasou mal os armadores que se fastidiaran, porque os aparellos estuveron parados un ano.
P: Claro sin encascar e todo.
R: Sin encascar, outros encascados de novo sin lavar, porque a casca non a lavando tamén... non tiñan xente para movelos, porque pa mover un aparello non o move un home nin dous nin tres, porque facían falta de dez para arriba e como a xente non lle viña, eu sei de un o de Primitivo maiomente fomos o primeiro día ó mar e na primeira noite inda moi ben, pero nas outras siguientes facíaselle así e xa marchaba, podrido completamente alí parado, un aparello novo, comeullo a casca, novo de todo.
P: Entón o primeiro en ir ó mar foi o Primitivo foi dos primeiros.
R: ¡Ai non fumos todos¡.
P: Todos ¿E collérase ese día con ganas de pescar ou non?
R: Hombre ibas, e había peixe, nos collemos 24 cestas aquela noite alí a media hora da porta, así que salimos xa topamos o peixe, fixemos dous ou tres lances e coa misma como xa eran as noites pequenas que xa se empezou de Abril para diante, e ala á venda xa enseguida.
P: O conflicto foi de Abril a Abril, fora un ano.
R: Pois si eu sei que empezouse do primeiro de Abril en diante.
P: E despois se acordou o que decían o sindicato a patronal non levou en contra..
R: Non levou, chegaron a un acuerdo, despois de outra vez houbo outro conflicto cos fabricantes.
P: Si que fora polo precio da sardiña ¿non?
R: Polo precio da sardiña e mais polos acarreos. Porque esas tiradas que che dixen antes pagaban un real por queixón, e despois o sindicato mismo pediulle dous, unha peseta a cesta e acórdome nunha reunión que tuveron en Cangas, na fábrica de Massó que tiñan o muelle pequeniño ¿non? atracaba pero non tiñan muelle como ahora, atracaban alí, e entonces dicían coño porque xa me pagan e tal entón hubo un de aquí o de Tirán o... ¿como lle chamaban ó irmán de teu tio?, Paz, díxolle el que era tamén, non era presidente pero era dos directivos da sociedad e díxolle el mire Usté ¿cantas cestas hace Usté al año? díxolle el 20. 000 ou non sei cantos centos de cestas, e díxolle el " pero mire Usté eso es fácil hombre de arreglar con 20. 000 pesetas Usté hace un muelle, acarrea Usté el pescado y ya no le tiene que pagar nada a los marineros", o outro nin chis nin birís, xa acordaron a 2 reales, porque claro porque aquilo era por acarrexar o peixe, un mariñeiro non tiña máis obligación na lonja había un reglamento tamén e xa decía, que o mariñeiro tiña que poñelo enriba do muelle, e medilo, e había tamén unha... base que o queixón cheo e que tiña que ser raspado, sin embargo...
P: Iba acogolado
R: Iba acogolado, e chegabas arriba claro, os mariñeiros ó mellor 50 ou 60 metros, vai movéndose chegaba un pouquiño abaixo, a buscar peixe abaixo que isto vai mal cheo, como non vai ir mal cheo vaise apalsamando e despois al alá viñas ti eh! Traer un pouco peixe a terra alá, ibas coa patela: a ver ¿chega?, inda é pouco a buscar mais, micagoen…. abusaban.
P: ¿E ese conflicto coincidiu co precio da sardiña? que hubo unha vez...
R: Unha vez hubo polo precio tamén.
P: O do precio foi no 36.
R: No 36.
P: Ese debeu ser o último conflicto.
R: Ese foi o último conflicto antes da guerra, despois foi a cota, había que tomar aquela cantidad, porque o fabricante non quería pagar máis daquel precio, entón os sindicatos fixeron iso bueno non pagades máis pero non se pode tampouco tomar máis ca tanta cantidad, había barcos de 20, 3, 30 cestas, 40 cestas.
P: Por tonelaje ¿non?
R: Por tonelaje, e despois cando veu o movimieto tamén, no primeiro ano inda se iba... non xa no primeiro ano, non había quen traballara porque non había salida para o extranxeiro e para o frente sobráballe peixe, entón puxeron unha cota tamén, e puxeron a 5 cestas por metro de quilla, a 5 cestas por metro de quilla o que tiña 10 metros podía tomar 50 cestas, e o que tiña 15, 105 ou 110 ou 115 e así, e según a quilla así pertenecía.
P: E esta depreciación da sardiña cando fora do precio acordaranse os precios mínimos ¿non?
R: Os precios mínimos aí está.
P: E despois os fabricantes non fixeron...
R: Non aínda había veces que, hubo días que llo botaron á porta, porque os sindicatos deron a orden, a patronal deulle orden ós fabricantes de que non colleran o peixe, pero despois os sindicatos deron orden ustedes, e mais á lonja, van vendidos á lonja e se a porta está cerrada abóquenlle á porta, que xa nos encargaremos nos de cobrar, e cobraron, algúns, moitos disque non cobraron, outros dicen que sí, vaite ti a saber, a min non me cadrou nunca a iso, pero si sei que algúns botaron á porta.
P: Ese tamén durou bastante, ese conflicto do precio da sardiña.
R: Durou, o do precio foi un dos máis que durou,
P: E incluso contáronme que chegaron a bloquear o puerto con barcos de Moaña.
R: Despois os de Baiona iban ó mar a como lle dera, a baixo precio ¿non sabes? e de aquí saliron un día os de Moaña e esperáronnos fóra de Toralla, Cabo de Mar e todo iso, e abordáronnos todos e fixeronlle dar volta e mais tirar co peixe ó mar, pero despois foi cando empezou a vir a guardia civil por aí e empezou, todo por aquí, ti sabes con que cuidado había que andar, e cando foi a revolución de Asturias.
P: Eso foi no 34.
R: No 34, xa eu tiña 9 aquí, e ir de aquí as 11 da noite ou as 12, que as 12 nunca se... xa berraba señora María xa berraba antes, todo máis que se saliría sería ás 11, e ibas por aí adiante e metía medo, a guardia civil por aquí, guardia civil por alí, "de donde viene Usté", ¿A dónde va Usté? ¿de donde es Usté? ! Mimadriña¡
P: Paraban ¿non? Porque esa cando fora a revolución de Asturias, viñera a guardia civil de Vigo ¿non?, veu a guardia civil de Vigo porque aquí en Moaña habería poucos números digo eu.
R: Viña de Pontevedra -coa caballería e todo- coa caballería e todo, estaba o cuartel no Miramar.
P: ¿Foron a varios pueblos ou viñeron xa a Moaña porque había máis?
R: -A Moaña, a Moaña. A Moaña viñeron, o que non sei se irían a outros lados por aí por ejemplo a Redondela, ou por aí non sei, pero a Moaña sei que viñeron, e un día non sei porque foi tamén anduveron...
P: Porque a revolución de Asturias o golpe quen o daba a CNT e mais a UGT. contra o gobierno.
R: Contra o gobierno
P: Querían facer unha revolución, e tiñan medo que a CNT tamén como tiña moita forza na xente, tiñan medo que fora arriba que apoiaran a revolución ¿non?
R: A xente os sindicatos non estaban mui convencidos de que a xente iba con eles, non estaban aquelados, e hubo tamén, aquí había un brigada, de sargento estaba un brigada, inda non había a plaza nin o pósito daquela inda non había, nin esa alameda que hai aí ahora na plaza había un quiosco que era dun relojero ¿non? E nos un día eu e mais o meu cuñado salimos de aquí, e veu un canciño pequeniño que non sei de donode saliu e meteuse entre as pernas nosas, e dixolle meu cuñado aparta de aquí canciño aparta de aquí que te vamos a pisar home, sin meternos nin nada, cando de alí un pouco salen dous homes de detrás do quiosco, un con capote que era o sargento e un brigallo co latigo así na man, e detrás o outro, alcalde Romero, de donde vienen ustedes, pois vimos de estar coa novia e tal e tumba, e debéronse dar cuenta que nós que non nos metiamos, eu xa lle dixen ó meu cuñado, conforme lle dixemos ó canciño que se apartara se lle damos unha patada, non sei se non levariamos máis ca carambela, entón veu Romero e empezou a mirarnos para a cara, e conoceu a meu cuñado porque meu cuñado nacera aquí arriba, e díxolle el "a estos los conozco yo", dixo el, "váyanse y cuidadito que no los vea más por aquí, cuidadito".
P: Amenazando co latigo ¿non?
R: "Cuidadito que no les vea más por aquí a estas horas". ¡Non puñemos os pés no chan da maneira de correr!, sin embargo, despois veu o movimiento no 36 e mais antes, chegabamos a de Miranda e alí sempre estaba unha parexa de Cangas, sempre sempre, e chamaba por nos para que lle firmaramos o recorrido, meu cuñado non sabía firmar tiña que firmar eu sempre, ás escuras alí alumbraba cun misto el, non sei se tiñan tinta non me acordo paréceme que había que mollar a…a pluma, coa tinta e firma o recorrido conforme estaban alí, sempre os topábamos alí non había noite que non os toparamos alí, cando ibamos por baixo porque se hubera lama tiñamos que ir por riba pola carretera, porque por Masandía adiante non había quen pasara coa lama aquela, hasta chegar alí a a porta de teus abuelos de alí pa arriba xa iamos ben pero hasta alí...
P: Alí é unha lameira.
R: ! Buf mimadriña¡
P: ¿Non iban cos zoques daquela?
R: ¡ai¡ algunha vez tamén viñamos cos zoques, cos zoques e botas que non é o mismo.
P: ¿E antes de todos estes conflictos non empezaron coa discusión das bases de traballo, do que eran as bases?
R: Despois empezaron a facer as bases de traballo.
P: Foi despois ou antes de todo.
R: Antes xa claro, pero conforme se iban collendo melloras, ibanse facendo as leis de traballo, había que matizalas, tal punto esto pertenecelle ó mariñeiro tanto e ó armador tanto que se toma de 11 cestas para arriba unha cesta para o armador dúas para o changüí unha bajada de tanto aquel, e un gasto de aí, se hai que tender un carro pois sácase de monte maior, se hai unha caldeirada tal, todo, espérate, tamén tiñamos unha cousa, quedando fóra, non vindo a puerto había que darlle unha caldeirada, un quilo de pan, e mais un cuartillo de viño para a comida, a monte maior tamén.
P: A cada un
R: A cada un.
P: Un quilo de pan e un cuartillo para cada un.
R: Daquela por todo unha peseta, unha peseta máis a cada un.
P: En principio esas bases cando chegaron ó acordo non había problemas ¿non? os problemas viñeron despois.
R: Os problemas viñan despois por non se cumplir.
P: Se coa maquinilla...
R: Aí está por ejemplo, antes da maquinilla había as mismas bases das cestas e todo pero...
P: ¿Pero non hubo conflicto?
R: Había, sempre hubo.
P: Pero non chegou por discutir iso porcentaxes, ¿non chegou a haber algunha huelga?
R: Chegou a haber huelgas e todo.
P: Por ese motivo, para sentar as bases.
R: Para sentar as bases porque -había un que andaba en Ribera en Cangas- despois foi cando veu pero iso xa veu despois do movimiento, pero iso xa estaba acordado de antes, si María sí, nos por Maruja non cobramos nada, e por Rique tampouco. Por Rique si a manestrilla- a manestrilla dérona despois de Lisardiño pero Enrique
P: ¿A manestrilla que é?
R: Un aguario dos que nacen, dábanche pañales, braguiñas o embigueiro, xabón todo iso ¿non sabes? -alcohol- alcohol, -chamáballe o ajuar- e dábanlle cinco duros por nacemento, había que ir cobralos a Cangas a un que era jefe de correos ou telégrafos, e tiña a mutua el era o encargado diso, había que ir a cobrar alí cinco duros por cada fillo, foi o primeiro subsidio que cobramos na casa foi cinco duros por un fillo que nos naceu, que morreu ós dous anos ou tres, os dous ou tres anos, non me acorda.
P: ¿E o problema da raba como fora?
R: O problema da raba fora que queríanna comprar eles, sen saber o precio, e entón había que ir ó delegado que había un delegado, que era o que facía cumplir e mais cumplir as bases, e mais despois cobraba un pataco por duro que se ganaba, ti ganabas cinco pesetas pagabas dez céntimos, e o delegado tiña que levalas alá, a lista de quen cobraba fulano de tal, si perdía pois ó mellor en vez de 30 céntimos se perdía un duro pois pagaba 20 ou 25 céntimos cada un do que ganaba tiña que pagar por el, aquel 5 por cen ou non sei canto era, e despois tamén tiña que facer cumplir, por exemplo ibas a cociñada quedaba fóra da casa, se non che daba aquilo obligarlle ó patrón, senón denuncialo despois, de aí podía vir unha huelga, aunque sea por un día, tal barco non foi a mar, pois ahora ala.
P: Abusábase muito das huelgas ¿non?
R: Cando mandaban eles abusaban eles, e despois cando mandábamos nós abusábamos nós. Sempre foi a xente sempre foi, había de todos os gustos, había armador que inda daba máis do que che pertenecía, e había outros que se che podían sacar aquela chica, aqueles cinco céntimos sacábanchos, - e había tamén o que era moi sano e despois foi armador e tamén abusaba da xente, tal como Lardeiro, foi armador e tamén abusou, despois. - E despois era un abusón e antes era…. -mentres foi mariñeiro nada- mentres foi mariñeiro botaba tamén.
P: Que era un dos líderes dos mariñeiros.
R: Un dos líderes. -son eses que son tan amigos despois- e despois fíxose armador e era peor que ningún.
P: E fíxose armador despois da guerra ¿non?
R: Despois da guerra, ese fíxose despois da guerra.
P: E decía que este o que foi alcalde tamén tiña un barco.
R: O señor Romero si tuvo xa antes do movimiento, e despois tamén.
P: E despois. A tuvo antes entonces...
R: Tuvo antes e tuvo despois.
P: Si el era un cabecilla ¿e practicaba co exemplo despois iba coa xente ou non?
R: Pois si iba coa xente pero...
P: Ou a xenten non...
R: El como era dos radicales, pois entón non protestaba, non iba cos armadores, a ver se me entendes, despois sí, despois obligáronno, despois cando veu da dictadura, obligáronno a meterse na cofradía dos armadores.
P: O sindicato vertical que lle chamaban.
R: Eso, aí está.
P: Me estaba falando da raba, a raba que eu teño entendido que... de que hubo unha oferta dun intermediario de Vigo, que ofrecía unha raba máis barata da que compraban...
R: Aquí,
P: Aquí, pero decían que era unha raba que era de Islandia que non era tan boa como a de Noruega.
R: Desas hubo varias ofertas, pero despois había que clareala, hubo que clarear as cousas, porque claro, porque si viña a raba máis barata, pero non era, é o que dices ti non era a raba verdadeira, ó mellor en vez de ser de bacalao ó mellor era de merluza ou de calquera cousa ou de outro peixe calquera.
P: Ou mismo de bacalao que non e o mismo o bacalao de noruega que o de...
R: É verdad, nin iba curada como aquela, porque aínda que o bacalao sea igual o caso é a cura, porque a raba o que tiña era a cura, -tamén a cura viña como salada, con sal todo- como salada -ahora que - había algunha que non servía, pudríase tiña a piel dura había que picala- e a outra pudríalle a piel -había muller que estaba, que levaba marchaban po mar os homes e.... vamos a picar a raba- depende do que tivera que picar, se tiña que picar 3 ou 4 tinas non lle chegaba a noite -e aquela piel- e iso que antes de poñerse a picar sacábanlle as pieles co mesmo machete xa lle iban cortando as pieles-abríase así a do medio e ibaselle dando co machete, ibaselle machucando a piel, había que machucarlle a piel e deixala coma a... coma a mirilla-
P: Si, sí
R: -E aquelas toneladas que viñan de raba mala aquelas non servían. -
P: ¿E esa mala que a ofertaban máis barata?
R: A ofertaban máis barata claro, e entón por aí veu o lío.
P: ¿E o peixe non comía igual?
R: Non comía o mismo
P: Non comía.
R: Nin rendía o mismo. -Non rendía nada-
P: Teño entendido de que o sindicato quería..., vamos tiña que levar o control de toda esa raba comprar el directamente, e se daba beneficio que se quedara no sindicato.
R: No sindicato, pero despois non o fixeron xa porque non daba rendimento, perdíase máis do que se ganaba.
P: E eso era outra cousa, si se perdía quen quedaba cos... ¿Quen quedaba coas perdas?
R: ¿Ai, quen quedaba coas perdas?, o armador, pero o armador non perdía case nunca, porque este ano ó mellor quedou o barco empeñado.
CARA B
R: O mellor non sacaban todo de golpe ¿non? pero se había 40 duros pois sacaban hoxe...
P: Entonces a veces claro, usábase a raba e non se pescaba.
R: E non se pescaba, viñas empeñado para terra.
P: Viñas empeñado para casa.
R: Viñas empeñado para casa.
P: E normalmente case tódolos anos coa raba sempre se quedaba empeñado.
R: Non home non, sempre non, entón non pescarías nada, non pescarías nunca nada -hai veces que o peixe comía e non morría- aí está andaba mal e se habías pescar 10 pescabas 5 pero a raba gastabas ó mellor 20, porque canto máis malo anda, máis lle había que botar de comer, e pescabas menos.
P: Entonces si os sindicatos controlaban a raba eles tiñan que agarrarse coas pérdidas tamén.
R: Claro aí está e non...
P: Tamén comprarían a raba muito máis barata ¿non?
R: Non muito máis non era, todo o máis que había paréceme que eran cinco duros ou unha cousa, e cinco duros daquela eran muitos cartos ¿non sabes? porque daquela inda valía un barril dezaseis duros, dezaseis, dezaoito.
P: E chegou a haber follón, chegou a haber paro por iso polo complot.
R: Non, paréceme, non me dou muita cuenta pero paréceme que non, porque xa despois xa todo o mundo se daba cuenta que o bo é bo para todos, o bo é bo para todos, e o malo tamén.
P: E despois tamén hubera así outro intento de querer controlar a venta na lonxa ¿non?
R: A venta na lonja ese era no...
P: De intentar eliminar os intermediarios.
R: Os intermediarios eran os vendedores, os intermediarios eran os vendedores e mais os compradores, e querían eles.... pero non, despois quen... porque a lonja estaba polo ayuntamiento de Vigo, e foi o ayuntamiento de Vigo quen meteu a man e dixo aquí mandamos nós que non manda nadie, ahora que si o que che dixen xa o outro día, os vendedores tiñan eles todo lle salía gratis, o escabecheiro tiñamolo que pagar nós, a venda tiñamolo que pagar nós, o que estaba encargado alí, todo salía do -unha temporada xa viñan os barcos a botar a Moaña- porque había algunha salazón aquí -non, despois levaban para Vigo, viñan a botar os barcos aquí e despois levaban para Vigo-
P: ¿Que levaban en camións?
R: -Non en patelas- en patelas para vender - algunha revolución debeu de haber daquela-, porque os barcos viñan botar, non todos pero viñan-
P: Si que hubo problemas en Bouzas ó mellor son deses.
R: -Sí deses cando foi... - Aí cando foi a folga de Bouzas.
P: Pudo ser esa, por iso viñan a botar a Moaña.
R: Pode ser porque en Bouzas hubo unha moi grande tamén, mandáronlle de aquí de Moaña víveres para Bouzas.
P: ¿E por que era?
R: Espigas, millo. Non sei porque era, non sei se era pola lei do Gran Sol si porque foi, daquela como eramos rapaces non preguntábamos nin nos metía..., o noso era o enredar.
P: E acordase así de máis problemas máis conflictos que hubera.
R: Non sacando os problemas, aquí os problemas máis grandes foi pola raba e polas partes o tender o aparello tamén, había que... porque antes tendíase case todolos días, despois tendíase de dous en dous días, porque ás veces tamén os amos tamén eran algo ridículos porque vamos a ver, se había peixe e chegábase tarde ó mar e despois había que ir logo po mar outra vez, non facía falta secar o aparello, non se pudría, porque mentres ibas ó aquel ó tendal secabas, despois viñas á casa, ibas a coller, cando salías po mar se o peixe era lexos non chegabas a nada, había que deixar estar o aparello a bordo, chegar e embarcar e vía, e cantas veces chegabas a casa, canto lle daba tempo a comer e ir xa po mar outra vez, e despois se non pescabas nada a secar o aparello, mañán mollaches o aparello e non tomaches nada ou tomaches 7 ou 8 cestas e chegaches cedo, a tender o aparello, non señor, e despois puxeron un día si e dous non.
P: Iso xerou un conflicto, hubo protesta pero ¿chegaron a parar os barcos ou non?
R: Chegaron e mais non chegaron, despois cando foi as huelgas esas das paradas, despois xa puxeron todo en claro ¿non sabes? despois é o que falábamos antes, xuntáronse e puxeron todo, e xa puxeron un día si e un día non, e despois dous si e un non, e os barcos que eran grandes que, que cargaban en carro paréceme que era tres días, de tres en tres días, pero muitas veces, en Cangas mira, tiñamos nos, cando anduven eu dous anos en Cangas, sete veces no escuro tender, e nunca pasamos de cinco para arriba, fíjate ben, nunca chegamos de cinco para arriba, porque non daba tempo, porque aquel ano naquel barco axudei a matar máis sardiñas ca eu que sei.
P: ¿E acordase que hubera unha vez un pequeno follón cos carboneiros?
R: ¡Ai¡ os do carbón sí, foron de aquí os carboneros tuveron...., eso foi tamén antes do movimiento.
P: Si foi durante a República.
R: Si antes, muito antes. Si inda era eu rapaz inda empezaba andar eu a ir o caldeo por aquí, inda non levaba muitos anos indo, inda andaba sempre ó pulpo, por iso non me acorda muito, pero sei que os do sur foron á huelga, que eran os que traballaban no carbón, entón viñeron a buscar aquí xente, e o encargado de buscala foi o "Demo" que era de Quintela e chamábanlle o "Demo" o pai de eses demos, xuntou á xente e el foi de jefe, e de aquí de Moaña foi moita xente, de Moaña e de Meira, hasta foi Eusebio o carpinteiro ¡fíjate ben¡, que cobra o subsidio ahora por traballar no carbón tamén, o montepío, cobra ahora ese retiro que hai, tamén por andar por carpinteiro e mais por andar ó carbón, e hai moitos que cobran o carbón, a mayoría morreu xa.
P: Si e que lle pasou entonces a...
R: Entonces non traballaron os de alí e foron os de aquí, coma de esquiroles, ahora que si que se arreglaron eles despois xa os mandaron para acá, os mandaron pacá porque non lle daban o resultado, a todas as cousas queren costumbre, ahora que algúns tal como o "Demo" inda quedou alí como era jefe, e algúns tamén amigos inda quedaron, pero a mayoría non aquela mayoría toda non...
P: Cando fora da revolución de Asturias do 34, me estaba contando e despois corteille un pouco, chegaran a deter a todos os dirixentes do sindicato ¿non?
R: A prendelos, hubo algo diso hubo, aquí en Moaña non prenderon a ningún daquela, pero despois...
P: Os prenderon e intentaron escapar e todo.
R: -Foron a tras deles-
P: Polas veigas.
R: Polas veigas si hubo, que cho íba a decir tamén eu despois, non sei como cambiamos a conversación, hubo unha revolución aquí non sei, porque aquí tamén levantaron... fixeron moverse un pouco tamén ¿non sabes? entón fíxose follón alá porque xa había a casa do sindicato xa estaba ¿non sabes? desa xa estaba, que cando vin eu para o mar paquí xa a fixeran, eu paguei as oito pesetas tamén que me pertenecían pero xa estaba feita, e non sei como pasou aí e viñeron foi cando che dixen que viñera a caballería para aí po cuartel e iso, e non sei que tuveron alí e foron detras de uns cuantos, e pegaron tiros e todo, que hubo unha persona que andaba a regar, non sei quen era, que disque lle silbou a bala e todo.
P: Andaba a regar entón ¿que hora era pola mañan?
R: Era pola tarde.
P: Ou pola tardiña.
R: Era pola tarde, andaba regando, porque antes aquí regaban polo.... donde están todo o prado, onde están todas esas casas da carretera que vai para arriba ahora, alí todo eran veigas.
P: Veiga de regadío todo.
R: De regadío e viña a agua de alá de non sei donde, e andaban a regar, era no mes de Agosto, ou Julio ou Agosto era, eu paréceme que era no mes de agosto aínda, a principios, e tiraron tiros e hubo quen lle pasou ben cerca.
P: Pero chegaron a deter a varios ¿non?
R: Si porque.. -Sí, a varios-.
P: Eran os cabecillas.
R: Si ¿non sabes? hai sempre quen mete a pata.
P: Eu teño entendido o Lino Costas que o detuveron.
R: ¡Ai¡ Balbino sí, Balbino é un desastre, Balbino Costas. -Daquela foi cando mataron ó Ríos ese foi no movimiento- Non cando o mataron foi no movimiento. - Pero cando foi en Asturias non fixeron namais ca iso déronlle aquela recorrida-
P: ¿E non cortaron a luz eléctrica ese día?
R: -¿A luz eléctrica?-
P: Si non chegaron a cortar a luz.
R: -Non me acorda iso, pudo ser eu sei que viñeron por aí arriba, porque aquilo todo era millo, veigas de millo todo por aí arriba e chámanlle as raíñas, por aí por onda o río chamábanlle as Barxas sí, unha recorrida terrible chegaron alá arriba, tiñan o costumbre de xuntarse ¿non sabes?- Bueno corridas desas había muitas ¿eh? Por eses tempos había muitas porque, a revolución estaba alá pero nestes pueblitos facíase un pouco de follón tamén ¿non sabes? entón viñan eles e veña entón todo o mundo via, o conto que me decía a min o outro, "no lo quiero ver más por aquí" -hasta tiña unha vez a difunta da miña tía, non sei se era miña nai ou miña tía os feixóns a secar, e veu a caballería toda da guardia civil e os demais, "recoga Usté esas habichuelas señora, recoga Usté estas habichuelas", os cabalos por aquí, aquí había unha fulana que na casa do meu lado, había un huespede un matrimonio que viñera el para acá concentrado, viñera para a caballería e para dar recorridos e así cando botaban as bombas e todo aquilo, entónces cando chegaba muitas veces aquí na nosa ventana daballe noticias á muller, Teresa, chamáballe á muller Teresa, inda me acorda, "Teresa mira que esta noche salgo", estaba o cabalo botaba o fuciño pola ventana para dentro, que vivía aquí ela, estaba aquí ela como viñera o home concentrado para aquí, ela andaban de noite os cabalos, se botaban unha bomba xa ¡mi madre querida do Carmen!
P: ¿E nunca colleron a nadie dos que botaron bombas?
R: Non, algún prendérono, prendíannos e coa misma despois botaban cinco ou seis días, ou tres días ou catro ou cinco e despois porque fijo, fijo non sabían nadie decía foi este - como ahora, non miras ahora os de aquela tamén a quen collen- como os de ETA ahora.
P: Si, e Romero como se fixo co sindicato, porque Romero foi dos que fundou o sindicato e despois botáronno fóra ¿non?
R: Despois botáronno fóra, e como era armador tuvo que ir coa patronal tamén, ó facerse patrono, tuvo que ir coa patronal, el tíñase que guiar polas bases da patronal igual, e non podía cobrar máis co da patronal e menos tampouco non cobraría digo eu, porque tamén despois foi dos bos, si bueno home, despois tanto era así que despois non quería... cando as atadeiras subiron de tres pesetas a tres cincuenta, !mimadre¡ -era o primeiro a protestar- Foi o primeiro en protestar.
P: Porque tamén...
R: Foi o primeiro en protestar. -Pola suba das atadeiras tamén. -
P: E sobre que ano foi iso.
R: (inaudible)
P: Antes
R: Foi un pouquiño antes do movimiento.
P: Durante a República sería.
R: Si -inda eu case non ataba, ese xa foi na república, xa- e despois como tiña unha muller e unha filla tamén atadeira despois xa non quería a máis nadie, pero o único unha avería grande-é o que se dice cando se chega a algo non - como o outro tamén, o outro antes axudou a botar unha bomba tamén a un barco aquí.
P: O Lareiro si.
R: E despois agarrou e facía dos mariñeiros monos, daquela cando el empezou a ser patrón, ganaba moitos cartos, non sei porqué era, hai quen dice que era porque botaba moito pistón e moita bomba, bueno, e todo o mundo quería ir con el, e unha vez por enchufe de Don Luis veulle un de Meira, e o home nunca fora ó mar, era de Meira de arriba e nunca fora ó mar e non sabía vogar, e díxolle no outro día, "mañán ven ás tres da tarde" e os outros ás cinco, mandouno ir dúas horas antes po mar, e coa misma meteuno no muelle no Con a bordo da chalana, a avogar, desde aquí ó muelle de Moaña e desde Moaña aquí para que aprendera a vogar, e tuvoo así dúas horas a vogar de Meira a Moaña de Moaña a Meira hasta que aprendeu, fíjate e antes era dos que botaba contra todo iso, así que...
P: Usté acordase dunha vez que hubera unha manifestación contra o peixe que entraba en Ayamonte, Huelva en Isla Cristina que entraba libre. Que chegáronse a facer manifestacións en contra diso.
R: De aí non sei ¿en que ano sería?
P: O 34.
R: O 34, non sei, 34 andaba de golfo eu por aí non... non facía caso de nada.
P: E no banco azul, ¿porque lle puxeron o nombre de banco azul?
R: Porque había un home aquí que lle chamaban Juan da Candiña, e claro, era o único en toda a plaia, era o único asiento que había para sentarse, porque sabes ti que namais que era a carretera, a muralla, tí aínda acordache, antes de batir, e mais a carretera e mais aqueles porlóns que había anchos, e namais que cabía un coche un para alá e outro pacá e o único espacio que había era alí donde baixaba a rambla, e iba a xente para aí a sentarse, a falar ¿non? E ese Juan da Candiña dixo "bueno vamos po banco azul", foi cando veu a república, cando empezaron a decir os ministros están no banco azul, entonces claro cando non se tomaba nada íbase a charlar alí, e el empezou a decir ¡Ah¡ vamonos sentar ó banco azul ¡oh¡, e banco azul quedou.
P: E quedoulle banco azul. E aí nese sitio discutíase de todo ¿non?
R: Discutíase, cando non había, porque mira, sempre pasou en todos os portos, cando non se gana nada é cando máis se fala, porque cando tomas peixe non che da tempo a falar, porque ves tarde e tes que ir a descansar para ir po mar outra vez, ou porque hai que tender o aparello, pero cando non tomas nada chegas ó romper o día, xa ves farto de durmir a piltra, como lle chamamos nós, cando veu o motor, antes non, antes cando se andaba a remos había que ir a durmir, pero despois vamos.... vamos po banco azul, e aí discutíase de todo, desde o gobierno hasta do cura, discutíase de todo, do fútbol do aquel e do aquel, acórdame unha vez, acórdame unha vez, que o celta na copa chegou a finales.
P: Co Sevilla.
R: Co sevilla, bueno, en Sevilla pero non foi co Sevilla.
P: Co betis.
R: Co español ou...
P: Co sevilla foi.
R: Foi co Sevilla. Si e despois con quen se eliminou foi co español, bueno xogara non sei cantos partidos xogaran, sempre empataban e non era capaz de eliminar ó español, e despois o sevilla estaba descansado todo, entonces claro o español era máis que o sevilla de aquela, e como lle ganou o defunto de Emilio de punciano, o pai deste Emilio decía, o sevilla, mira, así e lle ganamos, era mimadriña era un incha deses do celta pero un incha deses de primera, nós ó sevilla así home así, e chegaron e perderon por 3 a 0 ou 1 a 0.
P: 3 a 1 me parece que fora.
R: 3 a 1 ou así unha cousa. Bueno eu sei que perderon, era daquela era o Paíño, era o Muñoz era o outro que viñera co Muñoz que estaban no servicio en Ferrol e viñera para aquí po celta, Alonso e todos eses. Sen embargo, acórdome eu do celta, unha vez inda non había a liga, había o campeonato de españa por regións ¿non sabes? e eliminarase Galicia con Asturias despois si ganaba ibase eliminar con Vascongadas, así uns cos outros, e foran a Oviedo e ganoulle o Oviedo por tres a cero, e viñeron aquí e perderon os asturianos, entón había que ir ó desempate, había que ganar nos dous sitios e hubo o desempate, e! Mimadriña¡, en Asturias foron a Madrid foi unha festa, como non foron capaz de eliminar aquí fora unha festa, pero chegaron a Madrid e metéronlle 5 a 0, o celta ó oviedo, e veu unha caricatura no faro, e era o porteiro chamábanlle Cabeza, non, Lilo que era de Redondela, Cabeza era o defensa dereito, e era decía, Lilo deteniendo el mundo a parar o balón, despois Cabezo haciendo honor a su nombre, no outro lado por aquí no pasarín nadie.
P: Pasarín.
R: Pasarín, despois había Quesada, e todos lle foron poñer nombre, e daquela o goleador do celta era Polo era o que máis goleaba, pero aquel día non meteu ningún, entón Pinilla era Polo era o interior, antes xogaban así cinco delanteros, era o interior izquierdo e Pinilla era o extremo izquierdo, entón decía Polo visto pola espalda e Pinilla montado na moto, Pinilla recorriendo la línea, montado na moto a todo correr, e así cada un traía o seu nombre ou o seu título do que fixera, pero Polo como non marcara visto pola espalda.
P: E mire centrándonos no noso tema, sabe se houbo algún conflicto máis de transporte marítimo de Moaña e Domaio o transporte das...
R: ¿Como?
P: Se hubo algún problema polo transporte de xente, o transporte de xente e mercancías, en Moaña e Domaio tamén coma en Vigo.
R: Iso do Domaio a Moaña
P: Sobre o 36.
R: Pois non che sei, hubo algo de... Si porque había un barquiño que viña, chamábanlle o iate Cantabria, tamén anduvo en Vigo, viña desde San Adrián chegaba a Domaio e de Domaio a Vigo e non sei que tuveron, si tuveron pero non che podo explicar non sei.
P: E cando fora das eleccións, Usté acordase do plebiscito do estatuto de autonomía, cando fora... que fixeran un referéndum do estatuto de autonomía de Galicia.
R: Houbo un referéndum, fixeron aquí algo para facer a autonomía.
P: No mes de xuño do 36.
R: E despois veu o movimiento e xa quedou todo.... Sí, eso sí, que xuntárase daquela Emiliano Iglesias, xuntárase o cura ese Basilio Álvarez.
P: Ese estuvo en Moaña dando mítines.
R: Quen¿Basilio Álvarez?
P: Si.
R: Non che sei eu sei que era moi sonado, e o barco donde anduven eu en Cangas chamábanlle Basilio Álvarez tamén, ten...
P. ¿E viñan así a dar muitos mítines?
R: Había, bueno así que había eleccións, había mítines por todos lados.
P: Eleccións había a menudo ¿non?
R: As eleccións eran de tres en tres anos, ou de catro en catro, porque non hai como ahora as municipales, namais que había eleccións nacionales despois...
P: E os alcaldes e iso si.
R: E os alcaldes despois non sei como facían, porque non sei como facían, non sei se polos partidos....
P: Usté conoce na época da dictadura de Primo de Rivera que iban a dedo.
R: Eses nada home, eses nada.
P: Pero as eleccións foron despois.
R: Despois si pero despois paréceme que iba polo partido que ganaba.
P: Porque Romero foi alcalde polo partido radical e presentárase...
R: Polo partido radical aí está.
P: ¿Como foi a morte de Cándida Lago?
R: Cándida Lago, eu non estaba, estaba no servicio, pero polo que oín foi nunha manifestación.
P: Foi para conmemorar a victoria da república ¿non?
R: Unha conmemoración foi, eu estaba no servicio e non che podo decir como foi pero polo que oín, hubo unha manifestación e apareceu un tiro, e foille a dar a ela na Canexa, non sei se na porta da churrería, teño oído á porta de quen foi pero non che podo decir de quen era.
P: Bueno seica foi a morrer á porta do de Abelardo e botábanlle as culpas a eles.
R: Sin embargo disque foran un que lle chamaban...
P: Un Boubeta.
R: Un Boubeta, disque era el, o Boubetiña disque fora o Boubetiña.
P: Pois nunca se chegou a saber oficialmente.
R: Non se clareou. E despois no movimiento hubo os seus máis e os seus menos.
P: ¿Como veu o movimiento, como se enteraron?
R: Empezaron a falar na radio, e empezou a revolución aquí.
P: Porque o conflicto que había, o enfrentamento que había entre a patronal e os mariñeiros iso tuvo repercusión grande no movimiento, cando veu o movimiento.
R: Nos mariñeiros e mais en todos os obreiros de España, en todos os obreros de España.
P: Pero aquí en Moaña os que máis foron foron os...
R: Os mariñeiros.
P: Os mariñeiros porque claro, traían detrás muitos conflictos entre si.
R: Claro, cada un en cada pueblo en cada provincia ou como fora, estaban os conflictos que tiñan, e aquí era como dices ti, acordaba todo aínda, como había 4 ou 5 anos que fora ou 2 ou 3, acordaba todo.
P: Algún era reciente.
R: Inda eran reciente pois por iso, 2 ou 3 anos habería.
P: Porque no 36 intentaron queimar a iglesia de San Martiño.
R: Aínda.
P: E no 34 a de Tirán ¿non?
R: A de Tirán non oín.
P: Que hubo un intento de queimar...
R: Tamén oín algo pero non pero non sonou moito, a de Moaña si a de Moaña, e mais hubo un xuízo tamén e o xuez preguntoulle ó cura se recoñecía a aqueles e "sí señor eses son los mejores vecinos que tengo en la parroquia".
