MAR VIVO

ENTREVISTAS CON :

ENRIQUE PARCERO CHAPELA E MARIA PEREZ 81 E 79 ANOS

PARROQUIA DO CARMEN

• 32-----25 e 26/08/1992

· Algunha das murgas que se cantaban en Cangas

· Algúns refráns: "as sardiñas en abril, colleas polo rabo e déixaas ir"

· En Leixós os portugueses dicían o contrario de nos. "Circo na lúa chuva ningunha"

· A adivinanza da amoria

· Non lle facía caso as lendas. Afirma que a londra é o mesmo ca nutria. Na praia de Rodeira tense collido alondras

· Anécdota de cando o xenro de Manolo de Uva pescaron unha alondra en Barra

· Ten ouvido coller polbos vellos de 8 e 10 quilos

· Contáronlle que salían luces do cimeterio de Tirán

· Para liberarse das bruxas, levaban espinas de sete puntas ou allos de sete cabezas ou de tres. Fregábanlle ó patrón na espalda e no peito. Tamén se usaba o loureiro

· Dicen que atoparon o Cristo de Vigo aboiado no mar

· Acorda facer en Tirán un 1º de Maio polos de Cangas

· Colleuno a República en Cartagena e pasou os dous primeiros anos no Servicio Militar

· Cando era neno xa había sindicatos e durante a dictadura de Primo de Rivera foron suspendidos

· A"Casa del Pueblo" de UGT e da CNT

· Para edifica-la "Casa del Pueblo" tiñan que pagar 8 pts por mariñeiro que lles sacaban da paga

· O Pósito fora creado por Costa Alonso e un oficial da mariña chamado Saraleg . Pensa que foi en Moaña onde comenzou a formación dos pósitos.Era como un sindicato de dereitas

· A patronal dos barcos grandes estaban afiliados en Vigo. Pola contra, os pequenos estaban encadrados no Pósito

· A" Naviera'' era a mutua da patronal

· O somatén naide lle quería ben

· O Pósito colleu forza despois co Movimiento

· O Pósito era máis moderado co sindicato

· Anécdota de cando foi a Madrid José Costas e Manuel de Fanico. Foron a un cabaret

· (Outro día) Marca para coller sempre luras

· Corbacho foi o primeiro canteiro que chegou a facer mítines. Logo empezaron a asociar os mariñeiros. José Casqueiro era o único socialista

· Murga de "Los Capuchones" contra os socialistas e radicais

· Recorda que en principio das eleccións presentábanse Emiliano Iglesias polos radicais e Vicentí polas dereitas

· Rapaciño foi o primeiro en por a maquiniña e pretendeu levar dúas partes máis no reparto. Os mariñeiros negáronse alegando que se pescaba máis máis gañaba

· Buscaron "esquiroles" pola Ameixoada

· Arreglaron o conflicto e seguiron a medianil

· O conflicto polo seguro durou un ano . Antes si levabas un golpe cobrabas a " Naviera " O goberno sacou unha lei para establecer unha Póliza de Mutualidade . A patronal pretendía que a pagasen os mariñeiros e éstes querían descontalo do monte maior . Declarouse unha folga e os barcos foron levados para a Base Naval de Ríos .

· Mentras durou a folga chegaron a cortar viñas e botaron bombas nas casas dos armadores e familiares

R: E decía:

as velliñas deste pueblo
medio parvas é que están
cando miran as mociñas
de botina e de gaban.

E despois viña a outra estrofa:

a min non me gustan nada,
se teñen pernas de can

e coa misma o Calaxan e a última decía

calaremos, calaremos
e teremos que calar
mais todo canto dixemos
sonche as verdades do Xan.

(risas) e coma esas, muitas, ¡mi má!
P: E todo no que estuvemos falando así me iba decindo refráns.
R: ¿Como?

REFRÁNS

P: Ibame decindo refráns, tenme dito bastantes refráns, ¿acordase de algún refrán máis?
R: Refráns...
P: Relativos ó mar.
R: Si.
P: Algúns peixes, a raia por exemplo, dise que está mellor a comida nos meses de r.
R: Da r.
P: Pero non ten refrán non se lle fai refrán.
R: Non, refrán non ten, a raia con r a...
P: A solla si.
R: A solla si, a solla a caída da folla, aí está, é desde diciembre en diante, cando está mellor.
P: Cando está mellor por iso.
R: Si.
P: A sardiña tamén.
R: A sardiña -en San Juan pinga no pan- A sardina mentres non sea San Juan, están secas, de San Juan en diante xa pinga no pan, en San Juan pinga no pan e en maio...
P: Pinga no borrallo
R: Pinga no borrallo, quere decir que asas unha sardina en maio, e pinga algo enriba da brasa pero no pan inda non molla, e de San Juan en diante, ou sea de junio en diante, xa empeza a mollar o pan, xa empeza a coller grasa.
P: Despois cando... en septiembre iso non hai.
R: Despois xa nada, despois xa vai hasta o remate.
P: E outros...
R: No maio colleas polo rabo, non -En abril... - En Abril colleas polo rabo e deixaas ir, quere decir que están delgadas de todo, que non sirven para comer aínda, colleas polo rabo e deixaas ir, pero sin embargo cómense -non é que ahora xa están boas o ser aquí da ría, antes no abril non podías comer o peixe- porque viña de fóra, e estas ahora críanse na ría, o peixe da ría sempre estuvo máis gordo que o de fóra. O mismo pulpo, é máis gordo que o de fóra, ten outro comer ou o que sea, eu non sei.
P: ¿E un peixe ten así un refrán tamén de que é boa a comida?
R: Pode haber pero...
P: E relativos ó tempo, para dar mal tempo.
R: Ai bueno, o tempo
P: Os arroaces.
R: Os arroaces, hai algúns que lle poñen, pero non vaias a pensar.
P: Arroaces no porto temporal no horto ou algo así ¿non?
R: Non sei pero...
P: ¿Gavotas en terra?
R: Ai si, as gavotas en terra mariñeiros á merda, porque veñen póñense altas ¿non sabes? non é que veñan aquí, aquí veñen en todo momento, quere decir que póñense altas, arrímanse ó monte, e cando sinten mal tempo, arrímanse ó monte e... despois hai outros, pero acórdanche cando é o momento do...
P: Si é o que falamos o outro día, ó mellor está falando e vanlle saíndo, no momento
R: No momento do cando é,
P: O ceo escamento xa falaramos ou frio ou chuva ou vento.
R: Si, ou chuva ou vento.
P: E a lúa con cerco, chuva de cerco.
R: Circo la luna, seca la cuna, que a las 24 horas lluvia ou así, dentro de dos días lluvia, que quere decir, que cando a luna leva circo está para chover, sin embargo, fíjate ben, estando nos derribados con mal tempo en Leixos, xa Suso o Pirinol que o debeches coñecer.
P: Si xa me dixera, que era o home de señora Pastora.
R: Era o home da faneca, -da carioca-, ou digo da carioca, estabamos alí, el tamén estaba a bordo, non me acorda quen era o patrón do barco, non sei se era Jesús de Tanoura, paréceme que era o de Tanoura, o fillo de Tanoura o máis vello ¿como lle chaman?-José- José pero -chamábanlle o Piscoso- o Piscoso, e verdá chamábanlle o Piscoso, paréceme que era ese, entón pregúntamoslle a un portugués que viña po barco porque alí en Portugal á noite iban para terra en Leixos e iban a durmir a casa e as catro e cinco da mañan viñan todos, e preguntámoslle estabamos derribados nos alí co mal tempo e preguntámoslle que maestro que dia... el púxose a mirar así para arriba, circo á lúa chuva ningunha, fíjate nos nos aquí circo en la luna seca la cuna, e eles circo á lúa chuva ningunha, así que hai diferencia de uns a outros, e eu para min os refráns todo é combinarllle os verbos, todo é facer combinación cos versos.
P: Son experiencias que case seguro ventan algo xa.
R: Algo si.
P: E fan unha especie dun verso para que cadre.
R: Para que cadre, tal como esa das rubias ó mar, esa xa é certo, como haxa rubias o mar non hai mal tempo, non chove, -algunhas cousas tamén son certas, o pan da amoria tamén é certo. -
P: ¿Pero como é?
R: -"blanco fue el nacimiento, encarnado mi vivir" -cando está sabes que se pon encarnada-
P: Ai eso é unha adivinanza si.
R: -e "solo me cubre de negro cuando me voy a morir"- e cando están maduras -eso é un refrán- eso non é un refrán.
P: Eso é mais ben unha adivinanza
R: Unha adivinanza. -Unha adivinanza pero é real-
P: Si é real claro, que define.
R: -É real- é o que dice, o que é o fruto da amoria iso.
P: E hai así mais para definir ó mellor deses, ou algún tipo de peixe, as ameixas non tiñan, non se lle aplicaban refráns para collelas ¿non?
R: -Que eu sepa non- A ameixa para collela que baixe o mar e que non sea mui vivo, nin que lle chova, porque a chuva tamén lle tapa o buraco, -tapa os buracos pero non lle fai dano- pero cerrallo, non vos deixa mirar o buraco -ai pero ó eito non- ai ó eito, pero ó eito hai que agachar máis o lombo.

LENDAS

P: E refráns que poidan, que teñan relación así co tempo, coas nubes e con iso coa luna, non se acorda ¿non?
R: Pode haber algún...
R: Bueno despois ó mellor si se acorda así como salga. E ten habido, o que son as lendas, contos as veces son contos que non cría neles, pero se transmitían de uns a outros, como a lenda da cova da londra que saía unha londra.
R: Ai bueno desas había muitas pero, eu nunca fun mui creiente desas cousas nin lle fixen caso ¿sabes? si decían que había unha que salía e non sei qué... en Rodeira había un buraco que viña sempre a criar unha alí, que había un home que era da familia dos de... de José de Rodeira o pai de Riqui do que ten a taberna en Rodeira, ese é moi aficionado á caza, e collía alí cando viña a londra esa, a londra que son como lle chaman oficialmente home...
P: Non sei como son, son parecidas ás nutrias.
R: É nutria, a londra é nutria, eso é.
P: Como describen a xente debe ser parecido á nutria pero...
R: É a nutria.
P: Necesita agua.
R: E el anda no mar
P: Andaría no mar.
R: Non che digo que viña a anidar, veñen a anidar á terra.
P: Nutria ou castores deses.
R: Era nutria, a londra é a nutria, a londra chamamoslle nos a londra en gallego, pero é a nutria.
P: Hai muitas zonas que se chaman lontreiras, alá en Aldán hai unha zona que lle chaman lontreiras, aquí en Meira de ariba tamén lle chaman a londra está...
R: E en Rodeira na Regueira, que lle chaman a Regueira, xa falamos nós o outro día da Regueira, ó pasar do Canaval pacá un pouquiño, alí iba a criar unha nutria sempre, e ten collido muito o señor Franchuco ese, muitas, algunha muitas chamámoslle muitas ó mellor a dúas ou tres, algunha ten collido ou eu teño acordado de que se falaba alí, señor Franchuco de Rodeira colleu unha londra. E unha vez andando este Manuel o Uva, ti non sei se o coñecerías, un señor que anduvo ó boliche muito, o pai de Manolo de Uva andaban ó bou en Barra a tirar en terra ¿non sabes? de noite, e no aparello veulle unha londra desas, colleron unha londra, e un xenro que tiña da filla máis vella que lle chamaban, -Martiño- Martiño chambamoslle nos, que era dos Martiño, amarrouna cun cordel e levala pola area en diante, porque ó tirar en terra despois de facer o lance hai que meter o aparello a bordo do barco outra vez para largalo mais adiante ¿non sabes?, e vaise traballando por toda a praia adiante, el levaba a nutria de remolque a tras del, ai un canciño un canciño iamolo levar, cando se despistou mirou para atrás a nutria non estaba cos dentes rilloulle a aquela e escapoulle, e era pequeniña disque aínda.
P: ¿Usté non ten mirado ningunha non?
R: Eu nunca mirei, por aquí non mirei ningunha nunca, pero ese contounolo a nos cando chegou, non sei quen era o tripulante que andaba con el daquela, que disque se reiu coma un parvo, cando lle dixo o outro escapoume deixoume a tralla e escapoume, disque ó outro que lle deu a risa e hasta se tumbou na area a rir.
P: ¿E non eran fieras, non trababan as nutrias, non se lle tiña medo?
R: Non, non che podo decir porque non mirei mingunha viva, viva nunca mirei unha, ahora disque que ás veces que non había... bueno iso todos os animales, acorralala ós animales cando non poden saír teñen que defenderse, coma nos tamén nos defendemos cando nos acorralan.
P: ¿E contos así deses que hubera nas pedras, nas rocas todas, de animales?
R: A mita eran contos todos ¿sabes?
P: Pero acórdalle algún, que falara ó mellor, eu que sei de peixes xigantes, ou pulpos xigantes, calamares deses...
R: Non, de peixes grandes por ejemplo pulpos de tantos quilos ou así si, teño oído de moitos, de oito ou dez quilos, pulpos vellos, unha vez o que falamos antes, cando era muita agua dulce que viñeron a terra, veu un no Niño do Corvo mismo, eu que non sei os quilos que podía pesar aquel pero xa viña magullado ¿eh? Xa paréceme que o que o colleu nin o comeu tampouco, porque viña eu que sei, non era mais ca pieles xa, cando veu a terra xa non era mais ca pieles, e eu non sei se chegaría como de aquí alá á porta. Eu que sei o que pesaba aquelo, aquelo era unha animal nunca visto.
P: ¿E entre os mariñeiros non se solía contar así cousas fantásticas que miraran, os dias de néboa topar monstruos?
R: Iso todo eran contos que contaban os vellos para asustar ós rapaces, a mitad deles eran contos.
P: Xa sei que son contos ¿non se acorda de ningún?
R: Non, non me acorda ningún. Xa sei o que queres decir ti, ti son lendas parvas desas que había antes, si, teñen un origen.
P: As lendas empezaron por algo que foi certo, e despois vanse desvirtuando vanse.. ¿e de luces?
R: De luces si que brillaban as luces.
P: Que se lle achegaba ó mellor un morto.
R: Unha vez, disque unha vez que me contaron a min, que do cementerio de Tirán que saían luces, pero esas luces do cementerio de Tirán a xente antes era a ignorancia que había, e que escaparon tamén todos os que estaban alí a traballar, porque son os fuegos matuos eses...
P: Fuegos fatuos, si
R: Donde hai cementerios salen iso, entón eles como ignoraban, disque escaparon todos, disque que xa eran vellos o que me contaban a min xa eran tres vellos e claro eses contos eu non lle daba importancia.
P: ¿E de bruxas? deses cantida.
R: De bruxas xa che contei o outro dia o conto do gorrión, e coma eses hai, levara a silva de sete puntas ou de sete espiñas, había os allos de sete cabezas ou de tres cabezas, levar un allo de tres cabezas para...
P: Para espantar ás bruxas.
R: Para espantar ás bruxas e despois fregarlle aquilo ó patrón pola espalda, e mais polo peito, con aquel allo, fregarlle na espalda e mais no peito.
P: Facerlle cruces.
R: Facerlle cruces ou raias, ou algo, si diso teño oído muito.
P: ¿Pero os allos non eran mellor dunha cabeza sola para as bruxas?
R: Dunha cabeza sola, ou de dúas cabezas, eu que sei, eu sei que andaban co allo, o allo andaba pa todo, e mais o loureiro, o allo e mais o loureiro.
P: ¿E non se sabía ningún coa néboa se se aparecían monstruos marinos?
R: Non. Diso non, xa debeu ser antes, iso xa deben ser contos de meu pai pa atrás que pa diante, porque meu pai nunca contaba diso.
P: Contaba que había remuíños que tragaban os barcos.
R: Bueno os remolinos podeos haber ahora tamén home, porque iso é polas tormentas, iso é cando se fai unha tormenta fanse moitos remolinos, non un solo moitos, e claro como os barcos de antes eran cativos os mais deles, non é como ahora, nada que os collía un remolino deses envolvíanos, como non os iba envolver.
P: Danse de vento, pero de mar así.
R: De mar, si hai trombas de agua, pero quen as fai é o vento, vaina levando para arriba, si iso si, iso tamén teño mirado eu, non muito pero algo, algunha, non sei se unha ou dúas, todo o mais que puiden mirar eu, pero non é iso, ahora mismo ponte ti si o huracán que pasa por América ahora, a ver o que pode facer, xa non sei cantos mortos hai e inda non chegou alí, a ver.
P: E de santos, de topar santos aboiados no mar, ou...
R: Eso toparon ó Cristo de Vigo disque, disque toparon o cristo de Vigo, pero xa ¿cantos anos hai diso? -eso xa é tempo, é dos antepasados- o Cristo de Vigo disque o toparon no mar, pero cantos anos hai.
P: no libro das lendas o San Bartolomeu tamén o toparon no mar.
R: Nunca oín eu ¿o de Meira?
P: Si.
R: Pois eu nunca oín, pode ser, non discuto, eu non oín mais que o do Cristo de Vigo, o Cristo de Vigo si oín que o toparon no mar.
P: ¿Non sabe como foi a historia?
R: Non sei como foi a historia, non sei, esa historia vai haber que irlle a preguntar a Lere que é o que mais sabe disto, non pero ó mellor oíu mais porque este sabe muito.

1º DE MAIO

P: O outro dia me estuvo comentando de que fixeron o 1º de maio alá na...
R: Na Xunqueira e mais en Tirán.
P: En Tirán, ¿En Tirán tamén se facían muitos?
R: (inaudible) pero aquí na Xunqueira...
P: ¿Fixéronno os de Cangas?
R: Alí fixeronna os de Cangas
P: E viñeron hasta Tirán.
R: E viñeron a facer alí aquela Carrasqueira, porque era un sitio moi bo para dar o mitin, porque queda nun altiño, entón nada de palco que fixeran xa miraban toda a xente para botar o mitin.
P: ¿Acordase como empezou a facer aquí as sociedades como empezaron a (inaudible)?
R: Eu aquí hasta que vin despois ó mar mentres anduven en Tirán non me preocupaba muito
P: Non se enteraba moito, ¿non?
R: Non me enteraba moito
P: Era mais tranquila, non había tanta movida.
R: Non había tanta movida, e despois foi cando veu mais da República pa adiante, e eu na República estuven no servicio, os dous primeiros anos da República estaba no servicio.
P: ¿Canto tempo botaba no servicio daquela?
R: Eu fun para botar tres anos, e inda non botei os dous, porque ós tres meses de estar na mili veu a República, eu levaba, eu ingresara en Enero do 31 e o 14 de abril veu a República, o 14 estabamos nos o 12 de abril o dia das eleccións, en Cartagena.
P: Co meu tio Paco xa me dixera, cando foron a levar ó Rei para Francia.
R: E despois quedamos con... non me acorda que general era, que levamos para Ceuta collemo-lo en Algeciras e levámolo a Ceuta de alto comisario como lle chamaban ese o alto comisario ou, eu o que sei que eu estaba alí e estaba de guardia no portalón e quedei parvo tanto moro vestido de seda, todo, tanto general tanto comandante e en vez de saludar estaba namais que firme namais, e un deume seña cando veñan porque para saludar co fusil había que poñer a man así ¿non sabes? entón eu xa me dei cuenta, e despois cada general que viña e cada comandante iba saludando, pero de primeiro tiña tres meses de mili aí, e despois vinme antes dos dous anos, mandáronme en septiembre, pero de alí ó pouco xa veu a huelga e alá vai, e despois andabamos de golfos por alá polas romarías, como non se iba ó mar...
P: Non sabe como empezou a funcionar os sindicatos ¿non?
R: Non sei porque xa estaba sindicado, xa houbera antes antes cando era rapaz xa houbera sindicato, despois veu a ditadura de Primo de Rivera e suspenderon todo tamén, porque este Ayuntamiento foi feito pa iso, pa a casa do pueblo, que non tiñan, e despois foi cando veu o movimiento e quedou sen facer, e despois colléronna para facer o Ayuntamiento cando Romero foi alcalde, e despois foi cando fixeron ese alá o sindicato que hai alá, porque antes este era para a casa do pueblo, que era do partido socialista, non sabes, da UGT, e despois alá xa o fixeron da CNT, confederación nacional de traballo, que era xa mais coma da comisións obreras, era unha cousa coma de comisións obreras, pero seica aínda máis a izquierda aínda, paréceme que inda máis a izquierda, e aquí foi, eu paguei para esa, non sei con quen andaba, non sei se con Primitivo ou con quen andaba, cando pagamos 8 pesetas.
P: 8 pesetas ó ano ó mes ou...
R: Non era para ingresar, que era o que costaba a casa do pueblo, tuvo que poñer cada mariñeiro 8 pesetas para iso, ti ingresabas, e despois pagabas un pataco por duro, ó facer contas, había un delegado no pueblo.
P: Xa lle descontaba da...
R: Dice cinco duros, entón tiñas que pagar 50 céntimos, que viña o delegado e dábache un recibo, e el levaba fulano de tal, tanto, e tiña que entregalos alí, aquelas 8 pesetas era como... e despois fun para Cangas e xa non me fixeron pagar iso, porque xa tiña a casa paga en Moaña, e os de Cangas que viñan a Moaña ó mar a Moaña tampouco pagaban, porque a tiñan pagada alá en Cangas, e namais que había iso.
P: ¿E acórdase de facer a cofradía o pósito, como empezou a facelo?
R: O pósito empezou, como lle chamamos antes o...
P: José Costa Alonso
R: José Costa, que a fixo un..., era un oficial da marina que lle chamaban don Saralegue-non eu pa min que era Canaleje- era Saralegue home -eu penso que era Canaleje- bueno, era Saralegue, e fixeron era un a modo dunha socieda e era coma un sindicato tamén, e era el o Costa era o presidente.
P: O Costa colleu muito pulo en toda Galicia ¿non?
R: Si, como era o jefe de todo, porque paréceme que en Moaña foi donde se formou primeiramente, que non había en ningún lado e xa había en Moaña, primeiro que en Vigo e todo, e despois en Vigo tamén o fixeron pero eu pareceme que o primeiro foi en Moaña.
P: Que fines perseguía así a...
R: Unha cousa parecida a un sindicato, pero que non era tanto de esquerdas, era un sindicato coma de dereitas -aquí eran máis destes armadores pequenos.
P: ¿Era apoiado polos armadores ou era unha cousa independiente?
R: Si estaban mais os armadores, pero tamén podían ir armadores e mariñeiros e todo pero os armadores grandes, coma os Manuel de Fanico, Pepe Fanico, Enrique o de Bonifacio, Pazos, eses iban coa patronal, e entón estes bolicheiros, arteiros e estes pequenos iban co posito, porque estaban mezclados con mariñeiros, pero os armadores de cerco de jareta eses iban coa patronal, tiñan eles unha patronal.
P: En Vigo.
R: Unha socieda en Vigo, cos vieiras e todo, cos jefes tamén de alá, e despois fixeron a esa a mutua, cando puxeron que había que poñer seguridad social, a naviera, a naviera chamabanlle a mutua, a mutua de accidentes chamábanlle a naviera, e cando había que pedir entón eles fixeron todo alá en Vigo.
P: E o pósito tamén non facía así unha mutua, uns fondos sociales, como monte pio
R: Si facían, como monte pío tamén, pero non cotizaban, non aquelaban, namais que estaban así, despois si cando veu a República a Monarquía o movimiento empezou a coller un pouco auge pero antes non, non tiña...
P: ¿Antes que se consideraba coma se fora un sindicato amarelo?
R: E verda, antes o que máis auge tiña ese decían que era o somatén, porque o somatén era con Primo de Rivera tamén, o somatén veu con Primo de Rivera, e como veu ese que tamén seica por ese tempo, seica que eu non, o Primo de Rivera tamén veu alá por o 25 ou 26 por alá veu ¿non?
P: Si.
R: E entón eu xa non me... xa non pensaba tanto, voaba un pouco mais, e non me enterei tanto das cousas, pero entonces mezclaban, a xente de aquí mezclaba unha cousa coa outra e ó somatén nadie lle quería ben.
CARA B
R: Cando falaba por algo sería,
P: E entonces o pósito donde de verda colleu forza foi despois do movimiento ¿non?
R: Despois do movimiento, despois de que se acabou o movimiento.
P: Porque entonces cando propuña todo eso o das cofradías de pescadores, que se consideraba ós sindicatos coma unha sociedade amarilla destas.
R: Aí está, o sindicato veu polos por poñerlle a contra ós armadores, eran os contrarios ós armadores, e o pósito non era tanto contrario, non quería levalo tanto adiante, era tamén un sindicato, pero non era tan fuerte, non quería tanta... como che vou decir, poñer tanta forza.
P: Mais moderado.
R: Moderar mais, aí está, mais moderado, era unha cousa máis moderada.
P: Ou sea que claro, basta que os aceptara a patronal que miraba con bos ollos á patronal, para que os sindicatos lle foran en contra, claro.
R: E como os armadores de aquí, iban coa patronal e non iban co pósito, ós outros inda peor.
P: Tiña así algún matiz religioso o pósito, porque este...
R: ¿Como?
P: Si é un sindicato tipo cristiano.
R: Si maiormente.
P: Este home era mui católico ¿non?
R: El, non che obligaban, no aquel non, pero el era mui... mimadriña.
P: Que fora el non quere decir que ó mellor a iglesia apoiara este tipo de cofradías ¿non?
R: Non, non, a iglesia non. Era el, iso era el, fijate que unha vez eu co señor Manuel Fanico tiña algunha conversación, e unha vez contoume un conto, foron a Madrid non sei a que, a unha reunión non sei de que, para algo dos mariñeiros ¿non sabes?, e foron de aquí de Moaña el Manuel de Fanico e mais el, e foron de Vigo uns cuantos ou así, e non sei se foi no dia cando chegaron ou de alí a dous dias, unha noite saliron a tomar un... xuntaronse cos de alá de Madrid que tiñan que xuntarse, e os de Vigo e os de aquí e todos, porque de Vigo foran e de Baiona e de Bueu bueno de cada sitio a sua comisión, xuntáronse e foron a un café, a unha cena ou ó que foran, e foron a un café-bar deses de baile ¿non sabes?
P: Un cabaret daqueles.
R: Un cabaret, entonces saliu unha individua a bailar coas pernas ó aire, e el tamén estaba alí, e no outro dia á mañan disque se levantou cedo, se levantou cedo, e Manuel de Fanico seica durmiu na mesma habitación, e el todo caladiño a mudarse e a lavarse, pero Manuel despertou, e José ¿a onde vas? Manuel cala a boquiña voume a confesar, ¿confesar porqué?, o pecado que fixemos onte, e ti debías vir tamén, pero que pecado fixemos, mirar aquel escándalo daquela muller e eu voume a confesar, ahora fíjate quen é.
P: Pois chega a mirar a televisión estes dias...
R: Sempre fora a confesarse de mirar aquelas pernas, pero eu teño oído que non sei se se confesaría disque de outros pecados que fixo antes, porque eu teño oído que foi tamén dos bos, ¿non? pois mira que eu oín decir que xa anduvera coa muller que tiña cando ela estaba casada ah!! Ese aínda é mais pecado que mirarlle as pernas á outra.
P: Está perdonado.
R: Confesaríase tamén porque disque...
P: Bueno vamos a deixar para mañan o tema dos conflictos que hubo durante a Republica mais ben.
R: De antes da Republica pódoche decir pouco porque na República estuven no servicio, ahora que, eu sei, despois da República si.
P: Hubo moitos enfrentamientos dos mariñeiros coa patronal.
R: Mimadriña,
P: Como é un tema un pouco máis largo deixamolo para mañan.
R: A cortar collóns apréndese a capar, non sabes nada pero hoxe por casualidad topaches e fíjaste, coño aquí, mañan volves a pasar por alí e o mellor miraches pouco e volveches a mirar, e noutro sitio igual, estes mares hai que buscalos sempre ¿non sabes?, coma en todos os oficios, coma en todas as cousas, porque ademais o peixe a onde vai, vai sempre, os peixes teñen tirado a aqueles mares sempre, xa se dice, por ejemplo, aquí por dentro da ría, sempre vai aquelas posturas, as mismas luras, sempre viñan a misma postura, a Centoleira, a punta da Mosqueira que é por alí polo muelle que fixeron ahora para a descarga do bacalao, sempre eran as mellores posturas, e sempre van alí, aquí na plaia aquí antes, un pouquiño antes de chegar o taller de Rouco, antes había unha casiña que tiña unha figueira á porta, alí chamábanlle o lance da figueira, alí sempre se non se tomaban luras alí non se tomaba en toda a plaia, non sei porqué, non pescando neses mares, ibas a entrar teu baixo e nos e coma nos varios, tiñamos unha marca aquí por onde está a casa de Camila, alá na carretera de arriba había tres pinos, e por detrás está a casa de Valeriano, ó descubrir a casa aquela ou poñela no medio dos tres pinos, alí había que dar fondo e se non había alí, era mellor vir pa casa xa, se non había alí non había por toda...
P: O instinto fai que vaian todos os anos ó mismo sitio.
R: En Samil tamén en toda a plaia se pescaba, pero había dúas ou tres postas que tamén se tomaba mais, chamábanlle o lance das gamelas, o lance do rio e o lance das pedras.
P: Según a orientación que collera.
R: Eses tres lances sempre diferenciaban dos outros, sempre, se alí se nos outros tomabas 5 ou 6 quilos no lance, alí habías tomar os 8 ou os 10, non sei como é, sempre sacabas.
P: Vamos a tocar o tema, cando empezaron a haber xa as sociedades de canteiros e a UGT, os mariñeiros en principio non estaban organizados en sociedades ¿non?
R: Por aquí nin os mariñeiros nin os canteiros, empezaron a vir eses que che decía eu, os que facían os mitines, aquí o primeiro canteiro que foi, foi ese, que lle chamaban Corbacho.
P: ¿Corbacho era canteiro ou era maestro?
R: Maestro, canteiro ou maestro, eu sei que chamábanlle a festa dos canteiros o primeiro de maio aquí facíase a festa dos canteiros. Ese ano que che digo fíxeronno aí na Carrasqueira, e despois, empezaron así e despois fóronse xuntando os mariñeiros, e aquí tamén había dous ou tres anque iban os sindicatos pero había algúns que eran contrarios, o defunto de José o Casqueiro, que estaba casado en Meira con unha irmán de Pedro, ese era o único socialista que había.
P: Había poucos socialistas si.
R: Era o único socialista, vamos dicen que era o único.
P: Si había dous ou tres o Pantrigo tamén me parece de Meira.
R: Bueno de Meira seica si tamén había, eu digoche dos que conocín eu, e despois había os outros xa eran do...
P: Os radicales serían.
R: Os radicales, ese era Romero, era do partido de Romero, ese era radical ese tamén había varios, había Romero, había un irmán do defunto de Paz sin embargo o defunto de Paz o que morreu en Tirán, que mataron cando foi... eses xa eran desta....
P: Da CNT
R: Da CNT non, máis aínda
P: Da IT
R: Da IT esa dos teñoo debaixo da lengua -o UGT non será- o UGT é os socialistas.
P: A IT e CNT
R: A IT
P: A CNT e IT
R: A CNT
P: Confederación nacional de traballadores.
R: Estes eran o sindicato de Moaña pertenecía e estes.
P: Pero eses xa foron máis recientes.
R: Foron máis recientes pero o de antes era o socialista o antigo como dis ti.
P: Os canteiros porque a min contáronme...
R: Os canteiros.
P: Señor Rúa que viñera a Moaña a dar un mitin de canteiros fora un tal Rodal de Cangas
R: Todos foron canteiros de Cangas.
P: Un tal Rodal de Cangas, que tiñan asociación canteiros, tiñan a sede donde deron o mitin.
R: E despois tamén viñeron eses os radicales, pero xa despois máis tarde, cando veu a República, xa eran contrarios, porque despois xa cada un era do seu partido, e no ano 32, despois da república hubo eleccións en Cangas, primeiro formaron así o...
P: En Cangas ou por todo.
R: Por todo, pero nas eleccións de Cangas, saliu de alcalde un socialista, e saliu ese o que falamos antes, un canteiro.
P: O Rodal
R: Non o outro
P: Corbacho
R: Corbacho, que era socialista alcalde, e saliu un que lle chamaban Nores, que era o pai do Loño o abuelo deses Loños que hai
P: En Abelendo
R: En Abelendo, ese era o abuelo del, que era radical, e sempre estaban no pleno.
P: Enfrentados.
R: Sempre enfrentados un co outro, entonces despois veu por carnavales, fixeron unha comparsa, e os de Cangas sempre lle buscan punta a todo como falamos o outro dia, e tamén puxeron, chamabanlle o de nombre os capuchóns, e decía:

señor alcalde, señor alcalde,
cuente con los capuchones,
para evitar que los concejales
quieran pegarse en las sesiones,

Porque sempre andaban, siendo Corbacho y siendo Nores,

...socialista y radical,
que hagan las paces
y que se abracen
y se disfrace de carnaval.

E despois botáballe o estribillo:

yo sé de fijo,
no sé porqué,
que siempre amigos
tendrán que ser.

Queríalle decir que muito o contrario pero ó último.
P: Si pasa muito, no concello pasa muito, (inaudible) e despois tan amigos.
R: Como no congreso.
P: Despois salen todos xuntos a tomar os viños.
R: A chiquita, e mais van as bodas un dos outros e ós banquetes e todo iso, iso foi sempre, no mismo aquí entre nos, estamos a discutir por unha cousa e despois vamos a botar á birisca, e mais o dominó e mais todo.
P: ¿Sabe se a primeira sociedad que se fixo foi solidaridad marinera?
R: Alianza marinera si.
P: Alianza ou solidaridad.
R: Alianza ou non sei que, que pertenecía esa que dixeches antes.
P: Non sei se sería o Rodal, e iso foi antes...
R: Do movimento
P: Antes da dictadura de Primo de Rivera.
R: Antes da dictadura de Primo de Rivera, si, e a dictadura de Primo de Rivera veu polo...
P: Foi o 24.
R: O 24
P: Si
R: Non sei se non viría xa antes, porque meu irmán máis vello era quinto do 21, 21 con 3 24 si, botou tres anos e inda lle tocou algo de dictadura, si tes razón paréceme que si.
R: E durante a dictadura prohibiron todo tipo de sociedades ou algunha outra actividad que...
R: Despois, eu claro daquela inda era chaval 13 ou 14 anos non paraba nese, non me fijaba neses temas, pero creo que si que oía e había despois os mitins, tamén viñan alí a Vilela a dar o mitín cando era das eleccións, antes de cando era rapáz de todo.
P: E cando era rapaz mais ou menos cales eran os candidatos así máis famosos que viñeran a dar os mítines.
R: Os da UGT
P: Os da UGT, a favor de cal.
R: Dos canteiros, que eran, acordo...
P: ¿A quen apoiaban?
R: Acordo unhas eleccións...
P: Por esa época que andaba Montero Ríos e Vicentí.
R: Andaba Vicentí polas dereitas, e andaba este... os de radicales que era este...
P: Emiliano Iglesias xa andaba desa
R: Xa andaba desa, e andaba tamén despois o outro socialista quen era, ese si que non me acorda xa, e o de Vicentí ¿sabes por que me acorda? Porque unha vez o maestro ese Puente, inda non viñeramos po grupo, mandoume depaso que viña para casa unha carta, en correo e iba dirigida o diputado a cortes don Eduardo Vicentí non sei que e Madrid, vamos, a dirección, e por iso me acorda que lle levei eu aquela carta a correos, sellada e todo, metínna no buzón.
P: E de Montero Ríos xa non...
R: De Montero Ríos xa non me lembro.
P: Xa non se acorda ¿non?
R: Non eses teñen que ser, iso ten que ser do 10 para atrás, e eu nacín do 10 para adiante. Ahora si despois do, hubo aquí unha huelga moi grande tamén cando foi das maquinillas.
P: Eso donde veu ahora, porque antes das maquinillas non hubera ningunha huelga ¿non?
R: Huelga hubo pola raba tamén.
P: Pola raba que coincidiu coa maquinilla.
R: Pero despois veu a das maquinillas, esa xa non estaba aquí, estaba no servicio, pero contáronme muito delas, e o caso é que ahora todo o mundo ten maquinilla, hasta estes que van ó bou teñen maquinilla, e despois púxolle todo o mundo sin partes e sin nada.
P: Entonces o conflicto máis gordo, a discusión máis gorda da maquinilla ¿cal era?
R: Despois da maquinilla era...
P: Non pero ¿como foi o conflicto en si da maquinilla?
R: O conflicto foi que ninguén tiña maquinilla, e o primeiro en poñela foi o Rapaciño o Rapaciño era o (Inaudible) o fillo de...
P: Táboas.
R: Táboas.
P: Si marchara para Baiona ¿non?
R: Espérate, inda foi antes, para Baiona foi outro despois, bueno, el puxo a maquinilla e ó poñer a maquinilla quería levar dúas partes mais, en vez de ser a medianil, levar 22 por 20 ¿é o mismo non? dúas partes mais.
P: Porque ¿el que alegaba?
R: Que non traballaba tanto o mariñeiro.
P: E que eran máis gastos ó mellor.
R: Que eran máis gastos e que lle costara colocala e...
P: Máis capital invertido ¿non?
R: Entón claro a sociedá decíalle, nadie cha mandou poñer, ti se a pos e polo teu convento, si pescas máis, máis ganancia che queda, con razón.
P: Cando puxeron maquinillas tuveron que modificar os aparellos tamén, facelos máis largos.
R: Mais largos e mais altos, e o aparello canto mais alto e mais largo máis pesca, porque muitas veces, andando no mar ó ser o aparello pequeno mirabas marchar por un lado marchar por outro, e non tiñas forza para bulir e coa maquinilla dalle un pouco mais, cando se descuidaba xa cerraba ó estar o aparello cerrado, xa non marcha por ningún lado pode marchar un ou un cento, pero cantidad non marcha ningunha. Bueno o estar o aparello cerrado xa está o peixe abordo, hai que meter o aparello e coa misma salabardear, pero mentres non está cerrado, sempre escapa.
P: A maquinilla donde a instalaron na traíña, no medio, na popa.
R: No medio si, a maquinilla vai no medio porque as jaretas van no medio, entón houbo que poñer a maquinilla frente á pasteca porque veñen así ¿non sabes? de proa a popa, entón hai que traelas ó medio para que vallan xuntando alí.
P: E esa maquinilla con que funcionaba, a carbón daquela ou gasoil.
R: Non, engranaba no mismo motor, engranaba no mismo motor.
P: Porque os barcos xa tiñan motor.
R: Xa, pois se non tuveran motor non podían poñer a maquinilla. A maquinilla gastaban os de Cangas que inda eran de Carbón, entón xa tiñan a maquinilla era o carbón, e en Moaña non había barcos aínda de maquinilla todo eran de jareta, e el como xa fixo un barquiño un pouco máis grande foi cando lle puxo a maquinilla. O que non sei se era se era de dous muñons ou de un, porque hubo moitas feituras de maquinillas, hubo de dous muñóns, hubo de un muñón solo, porque en popa inda se metía hasta o grillete a man e despois viña pola de proa solo e vira vira e unha sola viraba máis cas dúas, unha jareta sola viraba máis que as dúas con todos os homes a tirar, e arrebentaban todo o peito, e despois aquí colleron veu a xente non lle foi ó mar, pero eles buscaban na Ameixoada, en Coiro, esquiroles, chamábanlle esquiroles ós que iban ó mar así cando estaban en huelga chamábanlle esquiroles, e por aí andaban, así que pasaban para arriba bee!! Carneiro!! Pegábanlle, tirábanlle pedras, uns iban polo monte, cada un escapaba por onde podía, e hubo mortes, unha vez por culpa dos aparellos déronlle unha puñalada aquí a un na casa de Manuel de Fanico e despois escapou para Buenos Aires -era porque era esquirol tamén- era esquirol tamén, e escondeuse na casa de Manuel o Fanico debaixo da mesa donde comían, e alí fóronlle a dar unha puñalada. E iso xa foi das primeiras huelgas, polo que era das primeiras huelgas non me preguntes porque inda non me entraba no manexo, inda non sabía o que era unha huelga tampouco.
P: Das primeiras que foi antes da dictadura de Primo de Rivera
R: Si antes de Primo.
P: O sea esa morte que está contando foi antes da dictadura de Primo de Rivera ¿non?
R: Non foi morte, déronlle unha puñalada pero non morreu.
P: Ai non morreu.
R: Non, foi morrer a Buenos Aires. Emigrou, e foi morrer a Buenos Aires.
P: Pero emigrou despois, ou foi a raiz do follón ese.
R: A raíz da puñalada.
P: E despois, foi cando veu a República, bueno, e empezáronme a ver, e foi cando empezaron a poñer seguros, que antes non había.
P: E o conflicto da maquinilla acabouse así ou...
R: Si despois morreu aquel, arreglaron e quedaron a medianil igual, ¿non sabes?, o que tiña tiña o que non tiña non tiña, pero despois empezou a poñela todo o mundo, porque miraban que lle daba resultado-pero os barcos estuveron un ano (inaudible)-
P: ¿O da maquinilla?
R: Non -¿non foi polas maquinillas?- non foi polas maquinillas María, foi polo seguro.
P: Pola póliza...
R: Pola póliza de seguros, andaba eu...
P: A mutualidad de accidentes de traballo.
R: Andaba eu na de Pepe Primitivo, cando vin do servicio, viñemos aquí con un primo meu que lle chaman José de Santos, que lle andaba de ruedista a Pepe de Primitivo, onde estaba o sastre e así que fixeron esa casa ahora, non, -era o home de -
P: Si na (inaudible)
R: Andaba eu naquela casa, e andabamos ó caldeo, e unha mañan tranquilos viñemos o lunes á mañan, o sábado fixemos contas ala hasta o lunes a tal hora, chegamos alí, todo cerrado, non había nadie, e petamos e saliu a (inaudible) á porta, marcharse que non vamos ó mar. Entón ¿porqué? Porque non sei que non sei canto, non hai nadie non miras non se miraba un gato por toda a plaia i é certo non hai nadie, marchamos para casa, marchamos para casa tanto foi que despois botamos dous ou tres anos de huelga ¿non?
P: Un ano.
R: Un ano enteiro, eu non sei canto tempo, e si un ano, era porque cando foi o... cando veu o gobierno da república empezou a meter man disto que non había, namais que lle chamaba a naviera, había a naviera, se levabas un golpe, curábante alí, pero seica que non ganabas máis que a parte según se querías a parte, despois tiñas que ir a cobrar a Vigo e entregala, o que che pagaban e si te querías agarrar ó de Vigo agarrabas, había uns que querían o de Vigo outros que querían a parte solo polo peixe xa aquelaban, bueno, e veu o gobierno puxo unha lei que había que poñer un seguro, a de accidentes xa había o de... a póliza non sei de qué, que había que pagar.
P: A póliza de mutualidad de accidentes de traballo.
R: A póliza... había e resulta que non sabían como querían poñela, os amos querían que se pagara todo, que pagaran os mariñeiros todo, que disque era para eles, o sindicato quería que fora a monte maior a medias, e eles que non, entonces huelga, e un dia sin saber como nin como non marcharon todos os barcos de aquí, leváronnos para a base de Ríos, alí amarraron todo, e os armadores de Vigo que non lle conviña tamén que os mariñeiros non ganaran, aunque houbera huelga que non ganaran os mariñeiros, senón tamén lle iban á huelga as parejas e os palangreiros e todo iso ¿non?, dábanlle 12 pesetas paréceme ou 30, 20 ou 30 pesetas todolos dias para comer e ter os barcos alí amarrados.
P: Os armadores de Vigo subvencionaban ós armadores de Moaña.
R: Era a patronal que había, porque os patróns de aquí estaban na patronal, era a sociedad que tiñan, era a que tiña a mutua, eles tiñan todo, tiñan a mutua, tiñan toda a...
P: ¿Porque a mutua deles xa cubría todos eses gastos?
R: Xa cubría todo, sacábase do monte maior todo, que a huelga veu por iso por non querer sacar do monte maior todo, de que pagaran, nós que pagaramos un pouco máis ca eles, ou eles menos da mitad ou algo así, porque claro eles pagaban a mitad, entonces tuveron un ano.
P: Durante todo ese ano que fixeron porque supoño que non estarían parados.
R: Nada, nada namais que hubo por aquí un sindicato despois, cortáron viñas, botaron bombas,
P: ¿Viñas a quén lle cortaron?
R: A o que tiña.
P: Ós familiare, ós armadores.
R: Ós armadores que tiñan viñas cortáronlle algunhas, as bombas unha vez botáronlle a Manuel de Fanico aí