MAR VIVO

ENTREVISTAS CON :

ENRIQUE PARCERO CHAPELA E MARIA PEREZ 81 E 79 ANOS

PARROQUIA DO CARMEN

• 30-----22 e 25/08/1992

· Facíase unha comisión para organiza-las festas e a veces regatas

· O Náutico anunciaba as regatas na. prensa e había que apuntarse

· A astucia do patrón "Cantero"

· Meira veu despois de Tirán. Houbo anos que bogaron mesclados as tripulacións de Meira, Moaña e Tirán

· As traíñas eras escollidas das que había para o cerco

· As apostas facíannas tanto na terra como no mar

· Significado de cando os barcos viñan "por riba" ou "por baixo". Había un barco que andaba a carbón e se dedicaba a levar lanchas cargadas de peixe a vender a Vigo

· Anécdota de como Pazos descubriu quenlle queimou a vela

· Acudía bastante xente a mira-las regatas

· Relación de remeiros de Tirán

· Sobre o ano 33 non deberon regatear os de Moaña debido a unha folga que durou un ano

· Recorda que un ano foi de patrón o "Quisque" o Vello. Despois empezaron ir á Coruña

· Tódolos trofeos gardábanse no Pósito. Lis era o encargado de todo

· Evaristo Salgueiro chegou a ser patrón de traíñas

· Antes da República. primeiro sempre foi Tirán. Meira apareceu máis tarde

· O Chacho foi patrón por Canabal. Tripulación que se desfixo logo

· Na Feira houbo un campo de fútbol rodeado de madeiras

· Halagos para o actual patrón de Meira polas boas viradas

· Recorda regatas en tinas que siringaban cun so remo

· Antes do 30 había travesía a nado que ían dende o Náutico ata a o Con

· Ten habido regatas de velas. Para a vela había que ter moita vista. A empopada en vela é moi perigosa

· En Liméns sempre hai noroeste que dificulta o navegar a vela

· Antes dábanse mítines agraristas e políticos. Acorda un 1º de Maio nunha carballeira na Carrasqueira. Non lle chamaban o Primeiro de Maio, era a festa dos Canteiros. En Moaña celebrábase na Xunqueira

· Na Carrasqueira tamén celebraron un Domingo de Piñata. Fixeron un enterro da sardiña e unha virxe de palla. Levaron a banda de música dos Bichucos e simularon unha procesión dende o Lazareto. Escenificaron contos e corno remate prendéronlle lume a todo.

· A actual Casa do Concello era a Casa del Pueblo da sociedade de Canteiros

· As escolas que había en Moaña

· (Outro día) Os libros que estudiaban eran:Silabario, Catón,Mi Amigo e Enciclopedia

· O horario, asignaturas e recreo

R: Salir afuera. Dábanche cinco minutos ou dez ou senón se había que salir por unha necesidad ¿profesor me deja ir a fuera? había que ir co...
(Interrupción)
P: Tanto atrasa a regatas.
R: Si home, xa viñan de antes de cando andaban a remos, pero despois esas facíannas as comisións de festas.
P: Polas festas de San Martiño e do Carmen tamén se facían'?
R: Non, non, esas cadraban no inverno xa non habían, porque aquí as festas de San Martiño sabes ti que é o 11 de noviembre.
P: Si por iso.
R: Por iso, entonces como o Carmen non o había no vran, xa non había regatas, isto veu despois..., esas de Fenosa e todas esas, de todos esas viñeron despois.
P: FENOSA foi no 79 xa.
R: aí está Viñeron despois do movimiento, cando se formaron os clubes, pero antes non había clubes nin sociedades de como San Juan, os Remedios, e non había nada diso.
P: ¿Quen avisaba máis ou menos?
R: Avisaban a comisión de festas, poñían no periódico.
P: De Vigo.
R: De Vigo, principalmente eran de Vigo, do club náutico, era donde empezaron as regatas de aquí, xa se oía falar dos vascos e de Asturias e por aí xa se oía falar, aí xa as había, pero por aquí non había nada, entonces o club náutico principalmente, facía un concurso nunhas festas
P: E coincidían coas festa ó mellor.
R: E despois os que querían tíñanse que ir apuntar, bueno tíñanse que ir a apuntar, non buscaban eles, eles poñían o anuncio, e despois eles tíñanse que apuntar, e despois alí iban as bases, alí facían as bases como eran, como non eran, canto había durar, todo iso, acordo un, que eu non fun a miralas pero despois oín falar, que ganou Tirán, e mira porque ganou, había moito vento e non se oía o tiro, e era patrón ese Cantero e díxolle ós outros, "listos pa decirvos eu cando vou, cando hai que vogar ¿eh? porque non se oe o tiro, pero eu vou mirar o fume de dar o disparo", e dito e feito comeulle dúas ou tres paladas.
P: Na salida
R: Porque os outros esperaron hasta sentir !Pum¡, Pero el xa mirou o fume, querían reclamar, non señor, saliron despois de dar o tiro, o jurado.... quíxeronlle reclamar claro como vogaron... porque eles non vogaron hasta despois, ¿como el oiu o tiro?, el dicía: "eu oin o tiro" e como saliron despois de dar o tiro, e ganaron por ese avance que tiñan.
P: E quenes eran os rivales.
R: Os rivales, tamén viñan de Bouzas e Baiona viñan rivales como ahora, que se xuntaban, pero ás veces todo máis tres, dúas non había esa cantida de lanchas como hai ahora.
P: ¿E daquela tamén sobre os anos 20 en Meira tamén había?
R: Viñeron despois.
P: Meira veu despois.
R: Veu despois, ahora que xa antes de ser este o San Bartolomeu de Meira, xa había tamén, xa se xuntaban tamén, despois foi cando veu tamén a bandeira da Coruña, ¿como lle chaman? cando van...
P: A do generalísimo.
R: A do generalísimo, despois foi cando en Meira empezaron xa a facer xa coma club, xa non era o mismo pero.. coma club, e hubo anos que regatearon tamén xuntos aquí, Meira mezclados cos de Moaña e cos de Tirán. Os de Meira e os de Tirán, de Tirán viña o Finete viña o Argimiro viña o Garrucho que é irmán de Finete.
P: O Brixo vello tamén
R: Brixo o vello, o vello non, o máis novo deles, os Brixos eran dous que eses eran da Pedreira pero casaronse en Tirán, xa eran casados ¿eh? cando viñan desa xa eran casados, e despois viña o Colillo un que lle chamaban...., ¿como lle chamaban Díos mío? era fillo do Colillo vello.
P: Arturo.
R: Arturo, era tío dese Arturo o Colillo, era un tío, un irmán dun, era tío tamén destes colillos que hai ahora por aí, era irmán dun que che dixen antes, que iban ó trasmallo a remo, bueno ese vogaba mui ben tamén, disque eu non o mirei pero díxeronme a min, que nunhas regatas de Vigo, estaba o pai, entonces claro decían alí uns ós outros, "que bien voga el segundo" ou o terceiro pola popa non sei que, e disque decía el "!es mi hijo, es mi hijo¡" (risas)
P: As traineras de antes tiñan...
R: Eran escollidas das que había por aquí.
P: Eran das que había por aquí.
R: Si sí non había esta clase que hai ahora feitos - Había un cuadro aquí nunha casa de Isolina, e un cuadro de algunha regata, porque estaban todos moi ben vestidos, eu iba á casa e miraba aquel cuadro, (inaudible) un cuadro cunha lancha que...... se chamaba Elena. - Elena si a Elena.
P: Elena ou María.
R: -Elena era (inaudible)
P: ¿Quen on tiña?
R: Tíñanno estas Isolinas tamén había outro de canta bandeira había en toda a nación, (inaudible) non se lle fai caso non sabes, namais aquel cuadro da lancha aquela, todos estaban moi ben vestidos, irían mirar algunha regata aquel día ou o que fora- deberían ser uns cuadros deses pintados a man.
P: A lancha que era dos de 24 remos ¿non?
R: Había de 24 remos sí, 12 por banda, das que andaban á ardora e mais ó caldeo, si habería algunha.
P: Eran as primeiras que iban a Vigo
R: -Eran as primeiras que iban a Vigo. - Pero non despois non levaban tanto, dez ou doce levaban.
P: Pero despois o náutico cando empezou no 30 tiña, unhas lanchas de 8 remos.
R: De 8, si por aí eran, -non eran de regata eran as lanchas mismas de pescar-
P: De pescar, si.
R: De pescar.
P: Que regateaban.
R: -Xa regateaban naquel tempo, estaban retratados moi ben vestidos- Esas regateaban sempre cando iban e viñan do mar, pero esas despois de 8 remos foi cando se xuntaban esas así, ¿non sabes? pero xa antes do 30, xa antes de ir eu para o servicio, eu fun no 31 antes de ir po servicio xa había esa regata, e despois fóronse incrementando, incrementando, incrementando hasta que veu esa de poñerse... os clubs empezaron hai pouco.
P: Si os clubs empezaron fai pouco.
R: E aquí empezou o primeiro, que empezou foi Meira, porque Meira tamén levaban unha lancha cando iban a Coruña levaban unha lancha que escolleran eles, non sei se foi feita a propósito, pero non era aínda desta feitura das que hai ahora, xa era feitura de traíña, aínda coa popa redonda e todo, ahora non teñen a popa redonda, ahora teñen a popa como a proa.
P: Si si. E normalmente antes de empezar as regatas (inaudible) ¿como facían as apostas tamén o caldeo?
R: Ou ben en terra ou ben no mar mismo.
P: Foi un dos motivos para que (inaudible)
R: Foi o motivo diso, ó mellor estaban na taberna para saír po mar, e iba un, "vos non vogades e picábanse coño, "¿que nos non vogamos?", pois un cabazo ou 100 pesetas, ou 20 duros, entón xa saían po mar regateando, ou moi ben xa facían o lance e iban vogando e ó mellor un collía a outra e a outra lle di "voga dalle, dalle" tamén a mirar por non querer menos, dalle, e o patrón que lle di, "aí veñen eses van comendo en nos", e coa misma dicíanlle "pois deixámonos e facemos unha aposta", entón no mar mismo, "o primeiro que chegue a Vigo gana un cabazo", eh de aí empezou a vir cabazo ou caldeirada ou como fora, viñeran deses piques de quen chegaba primeiro ó mar, ou quen chegaba primeiro a Vigo, ou a terra picábanse os uns cos outros.
P: E a Vigo a vender ¿non?
R: A vender, o decir a Vigo é decir a vender, senón xa viñan para casa, e ademais había outro costumbre aquí, pero ese facíanno as mulleres, cando viñan os barcos do mar, que ¿xa ven algún do mar aí?, ven e ¿veñen por riba ou por baixo? veñen por baixo se viñan por baixo era que viñan por Rodeira todo e que non iban a Vigo se viñan de riba, que viñan de Vigo, e as mulleres claro, estaban esperando polo changüí (risas)
P: Se veñen por riba é que xa veñen de vender.
R: Xa había alegría que viñan de vender, pero ó vir por baixo.... non había nada.
P: Antes non había un barco que se dedicara a levar as...
R: O barco das lanchas sí, ese levaba remolque, daba remolques para chegar máis pronto a Vigo e para sacarlle o remo da man a xente, cobraban, tanto levaban unha ou dúas coma dez ou doce, máis pronto ca a remos sempre chegaba, chamábanlle "o que andaba ás lanchas", en vez de chamarlle remolcador, pois era un barco calquera, que non iba a... eran de carbón que non iba a ningún oficio e o amo mandáballo aquí.
P: E aínda así facían regatas, aínda había lanchas...
R: Si sí, o non habendo..., e despois que non habendo barco, había que traela a remo tamén, e se había vento a vela, a vela andaba a vela debaixo do tolme do palo, e o palo estaba envergado e a vela andaba envergada xa, si nón se levaba.. o único sacala de noite, pero de día xa se envergaba e xa estaba enriba da gallada, que había unhas galladas para poñer o palo e mais a vara ¿non? a verga, e xa quedaba alí encima e todo, e hai pillería pa todo mira, unha vez a Pazos, estaba así a vela na verga, e coa misma !ala¡ veña, vamos veu o vento, vamonos pa venda ou pa casa ou como era, a vela queimada por tres ou catro sitios, ¿como foi isto dios?, e el era, o defunto de Pazos o vello era un vivo, arría a vela, arría a vela e ponna na gallada outra vez, amarra e tal e tumba como se facía a maniobra como a de sempre. El sen decir nada, bueno armar aí os remos e sentarse coma quen que non queríamos, cada un na bancada donde estaba, e foronse sentando cada un na bancada donde estuvera todo o día, ti estiveche aquí desde a mañán, si. E ti estiveche aquí, sí, este estuvo aquí ó lado, si estuvo, si e este que estaba pola popa de min e coa misma a el, " ti foche o que queimache a vela", "coño ¿eu? "sí señor, estabas a fumar ¿e miras como che cadra aquí? co pitillo" sen darse cuenta puxo o pitillo e queimou a vela, e el quen era, quen non era, pois como vai sabelo, desta maneira, mandou estar cada un no seu sitio e onde estaba a queimadura era aquel, claro porque eses bancos estaban a un metro ou metro e pico os uns dos outros aínda hai diferencia, canto poñía a distancia de fincar os pés no de popa, e hai de calquera maneira un metro, e andábase así a vela e a remo, vela e remo.
P: ¿Este tipo de regatas iba muita xente a miralo cando había?
R: Cando había inda iba, sabes inda iba sí, despois inda iba.
P: Irían a casi todas partes.
R: Non como ahora, non como ahora, porque ademais outra cousa, por ejemplo as regatas eran casi sempre en Vigo, e para o vapor non había... iban si...
P: Ibase a remos.
R: Nas gamelas, a remos, e así iban a mirar os veciños, pero non era o mismo que ahora que vai todo o mundo, iban aqueles aficionados e que lle gustaba o vogar e todo isto.
P: Prácticamente casi todos os mariñeiros polo menos de Tirán irían a miralos.
R: Todos.
P: Despois había discusións nas tabernas.
R: Aí está, e despois máis tarde, foi cando Fanchuco se fixo patrón despois de que deixou de remero, e inda vogou con eses, co Colillo, con Finete, co irmán, que eran cuñados, Finete e mais teu tío o tío de túa nai eran cuñados, a muller do sordo era irmán de Finete, e o Niño tamén vogou, tamén non vogaba mal, pero coma ese xa non, tamén ten vogado.
P: Eso xa foi, esa tanda que me está falando ¿que foi? no...
R: Despois do 30 pacá.
P: Despois do 30, durante a república hubo un alzamento das regatas.
R: Durante a república...
P: Hubo a bandeira da república.
R: Cando veu a república, eu estaba no servicio non che podo contar daquela, eu estuven o 31 e 32, o 32 non todo, pero hasta setiembre estuven no servicio, e despois cando veu xa a huelga xa se perdeu todo, porque a huelga de aquí dos barcos veu no 32.
P: No 33 no 34 e no 35 debeu haber regatas en Vigo aínda.
R: ¿O 32 hubo regatas en Vigo?
P: O 33.
R: ¿O 33? pois mira que de aquí non, quero decir, de Moaña, de Tirán non che discuto, e creo que si...
P: No 33 ganouna Meira.
R: Creo que sí
P: Que ganara o dato que temos debeu ser da primeira bandeira da república.
R: Eu daquela andaba de golfo.
P: No 34 ganara Tirán, e no 35 Meira.
R: !Ai¡ bueno, o 34 e mais o 35 non che discuto que non hubera, o 35 maiormente aunque houbera eu non as mirei porque, ai bueno puden miralas porque eu empecei a andar en Cangas en agosto e as regatas en Vigo sempre foron antes de agosto.
P: Foron máis ou menos en agosto.
R: O día da patrona ¿non?
P: O día da patrona o 16 de agosto.
R: O 16 de agosto, entonces xa non podía miralas porque eu embarquei o 8 de agosto en Cangas do 35, o 16 é o San Roque, non é nuestra señora, !ai¡ nuestra señora é o 15.
P: O 15, porque facían dúas tandas.
R: Tes razón, facían dúas tandas porque unha...
P: Unha clasificatoria un domingo ó mellor.
R: -O día de San Roque en Vigo era día santo- O domingo antes.
P: Era patrona o día...
R: -Nuestra señora eran víspera, pero San Roque tamén... - Tamén o tiñan por festivo.
P: Si o 15 e 16 festivo, si.
R: -O 15 é día festivo-
P: A patrona de Vigo era...
R: O 15. A patrona é o 15 é fijo sempre e San Roque tamén é fijo o que pasa que a veces cuadra en jueves... - este ano cuadrou en domingo- Este ano cuadrou nun domingo.
P: A regata que estou falando eu en Vigo, primeiro facían a clasificatoria o domingo e despois a final o xoves, ou ó revés según cadrara.
R: Si, según cadrara.
P: Despois veu a guerra e suspendéronse pero xa ó acabar a guerra...
R: ¿Quen iba a vogar despois? -Coa guerra suspenderon todo-
P: Si, ó acabar a guerra volveron outra vez xa.
R: Volveron pero de aí a un ano ou dous.
P: O ano siguiente xa fixeron unha regata que sería para conmemorar o día da victoria.
R: Si, o día da victoria.
P: Xa se facía regatas, e despois volvíanse a facer tamén o 15 de agosto, o día da patrona de Vigo.
R: -O día da victoria era era o primeiro de Abril.
P: Si téñense feito regatas para conmemorar o día da victoria.
R: Si despois empezaron xa a meter.
P: Despois no 41 truxeron as lanchas grandes, deixaron de vogar as barcas, chamábanlle as barcas, as que había antes en Vigo de 8, ahora de que antes vogaban coas traíñas do cerco, eu non tiña constancia ningunha, é o primeiro dato que me dá.
R: A ir vender o peixe si.
P: Non pero para regatear.
R: !Ai¡ para regatear antes, as de antes.
P: Sobre o 20 me dice.
R: Antes as que facían, que non había clubes aínda, que buscaban a xente, anunciaban a regata e xuntábase a xente para regatear -buscaban os homes que superan. - os homes, e un ano aquí tamén fixeron aquí na plaia unha dotación, unha dotación ou dúas entre Meira e aquí, tamén por un capricho que hubo con Tirán ou con Meira, e foi de patrón o Quisque o vello, ó falar das cousas van salindo ¿non sabes? foi patrón Quisque o vello e...
P: Pero iso foi máis reciente, foi durante a época de Franco.
R: Si despois, na dictadura de Franco, despois de que..... foi un lío que hubo aí e fixeron.
P: Para ir a Coruña.
R: Para ir á Coruña, non, eso foi para aquí, para ir a Coruña...
P: !Ai¡ aquí para regatear as festas.
R: Para regatear nas festas ou para algo foi, aquí sei que hubo aquí, que tamén foi meu cuñado Fanchuco, o que vivía aquí con nós, o pai de Chuco e de Pepe, tamén foi a regatear, tamén vogaba ben, pero bueno non se aquelaba coma... e tamén foi a regatear el, e despois foi cando empezaron a ir xa á Coruña, e aquí quen se encargaba era o pósito, o pósito era quen despois se encargaba, ¿non miras que todos os trofeos estaban no pósito? antes, non sei que lle farían ahora que eu xa hai tempo que non entro no pósito.
P: Eu fun alí e quedan poucos.
R: Quedan poucos.
P: Quedan poucos, algúns xa repartiron.
R: Pois mira que había trofeos ¿eh?
P: Había cantidad deles.
R: Pois.
P: Na parede aquela donde estaba o cristo, estaba por aí.
R: Mira que había trofeos, pois todos viñan para alí.
P: Despois organizou (inaudible)
R: E despois quen organizou fora Lis, era o encargado de levalos a Coruña, que a veces falaban, non sei se era verdad ou era mentira, que disque todos os cartos os levaba el, que non lle pagaban unha fonda de mala maneira, que dormían en calquera lado, se era verdad ou non sábenno eles.
P Sin embargo falando así con varios remeros, patrons falando que...
R: Non había organización.
P: Claro, non había organización, que non tiñan presuposto, entonces non se sabe, que atendidos si estaban.
R: Si estaban. Pois miras sin embargo aquí a xente xa falaba que non, e despois foi cando empezaron a ir os de Meira tamén, eses paréceme que xa iban pola conta deles, non sei fijo.
P: Non foron todos.
R: Iban todos pola... ¿como lle chamaban a aquela?
P: Educación e descanso.
R: Educación e descanso, eso.
P: Educación e descanso
R: Por educación e descanso.
P: E acordase que chegou a veces tamén de patrón o Lestón.
R: O Lestón non me acordo, do Quisque si -Evaristo- !Ai¡ Evaristo si, o sobriño do Lestón, que aquel non era fillo do Lestón, era sobriño do Lestón, Lestón non tiña fillos, o Lestón, o vello, non tiña fillos, e ese era fillo dunha irmán, truxoo para casa del e criouno el, pero non era fillo.
P: O home de Trini ¿non?
R: Si, o home de Trini, non o home de Trini non, o pai de Trini -O pai de Trini é Gramar
P: E Gramar tamén chegou a ser patrón.
R: Tamén chegou a ser patrón -o pai de Trini e o home era Evaristo, o do Lestón- Evaristo chamábanlle Lestón-, si pero era o home de Trini, e claro e mais pai de Trini, porque a filla tamén lle chaman Trini, - chámanlle Trini pero- a muller, a filla de Evaristo tamén lle chaman Trini, - á filla non lle chaman tal- !ai sí¡ e Marucha -é Marucha- si home si é Marucha tes razón, si é Marucha -o home de Trini era ese- era Evaristo.
P: E Gramar ¿que chegou a ser patrón por Meira?
R: Por Meira, Gramar era por Meira, porque era de Meira -e Gramar era cordeleiro ¿non sabes?-. Gramar non sei se sería xa antes de Matacristos, polas edades por aí andan, porque Matacristos o máis vello, porque Matacristos había moitos, eran tres ou cuatro irmáns ou máis.
P: Si pero o que foi patrón foi señor José.
R: José o Matacristos si pero ese era o máis vello, ¿non era? vaia.
P: Ese contounos que efectivamente foi dos primeiros que daba regatas en Vigo, se conoce que daquel tempo...
R: Si daquel tempo de antes da república, primeiro era Tirán, que foi ese o Cantero primeiro, despois viñeron varios chavales tamén, veu un que lle chamaban o comunista, Joaquín.
P: Joaquín Lemos.
R: Joaquín Lemos, ese era fillo dunha prima miña, porque el era Joaquín Lemos Parcero.
P: Lemos Parcero sí
R: Lemos Parcero sí, a nai era miña prima, era filla dun irmán do meu pai.
P: Ese ten ido a Coruña tamén.
R: Ese tamén estuvo na Coruña.
P: Ten ido a vogar a Coruña.
R: Despois
P: Tiña problemas de vista, a veces que non miraba a boia.
R: Despois veu outro, que era da Pedreira, que era os de...
P: Este o comunista que dice Usté, ese foi tamén antes da república remero ou foi...
R: Non non, foi despois da república.
P: Foi despois si.
R: Despois da república.
P: Ese si chegou a ser patrón en Tirán.
R: E despois del, veu outro que non me acorda como lle chaman, que era da Pedreira, que foi cando fixeron os do Canaval.
P: ¿Que pasou con iso no Canaval?
R: Pois ese lío si que non me aclarei, porque como despois vivía aquí, ó casarme xa non fun palá, pero sabía dos patróns, e sabía como lle chamaban a ese chaval que o conocía, que o pai.... o Chacho, porque era o nombre do pai, o apodo do pai, que era de Cangas e casouse na Pedreira, na Graña maiormente, entonces despois de que deixou o comunista o ese Joaquín Lemos, entrou el, tamén fixo boas regatas.
P: Pero o Canaval, porque a maioría da tripulación era de alí da Pedreira, de Tirán a mayoría da poboación era da Pedreira, entón no Canaval tuveron un follón e fixeron unha tripulación nova.
R: Fixeran unha tripulación nova e...
P: E hubo muita rivalidad.
R: E hubo, algo, según eu non..., pero según oín seica hubo algo máis que rivalidade.
P: Porque...
R: Enfados e todo iso.
P: Porque o Canaval inda que estaba alí na Pedreira xa vogaba por Cangas.
R: Por Cangas.
P: E Tirán...
R: E Tirán vogaba por Moaña.
P: ¿E durou muito?
P: ¿No 60?
R: Xa era o campeonato de España.
P: Xa era o campeonato de españa no 60 ganou Meira, Tirán ese ano non fora.
R: Tirán varias veces non iba, non.
P: E despois ganou no 61.
R: En Meira sempre hubo..., mira os de Meira sempre foron máis unidos para todo ¿non sabes? E para iso de vogar bueno, é o que teñen pas regatas botan os fígados, e ahora teñen un patronciño novo pero é fino ¿eh? eu mireino pola televisión o outro día cando regatearon aquí, e vaia maneira de virar, é como é. Antes mirabámoslles os patróns tiñan que ciar ós de estribor ou parar de vogar, e este ano non. Todos vogando sen parar, e ábrese un pouquiño máis os remos, o barco non para, non para, máis coso perde, pero non é o mismo, porque un costado sen vogar namais que vira pero non anda.
P: Non anda claro deixa clavada a lancha.
R: Eu así que o mirei aquí díxen eu, vaia chaval pregunteille ó meu neto quen era, non sei quen me dixo que era, vaia chaval vaia se sabe virar, e ademais que logo viraba, porque o barco parado tarda máis en virar tamén.
P: Había que volver a empezar.
R: E despois hai que darlle a salida outra vez.
P: A inercia toda.
R: Toda a inercia.
P: Antes íbase muito ó boi e picabas e...
R: Íbase muito e había que arriar os remos, senón tirabas co boi e perdías.
P: Son técnicas que se van aprendendo do norte.
R: Claro, home.
P: ¿Non se acorda cando ganara un ano Meira no 60 ou 61, que ganara a Tirán que fixera unha festa aquí en Moaña aí diante da plaza?
R: Unha festa aquí si pero polo que foi non sei. Sei que hubo unha festa pola regata, nós despois... había que traballar moito porque daquela non había.
R: Unha recepción no pósito que viñan os camións coas lanchas, cando iban a Coruña nos camións do peixe ¿non se acorda?
R: ¿Quen?
P: Cando iban a vogar a Coruña.
R: Iban nun...
P: Iban nun camión que había dun pesqueiro que tiñan que habilitarlle un camión do peixe de Vigo.
R: Terían que ir a a buscar porque aquí non había.
P: ¿E as regatas de chavales e outras había? Non se acorda xa.
R: Había, eu acórdome unha vez onde foi, non sei se foi aquí, se foi en Vigo, hasta as fixeron en tinas.
P: ¿En tinas?
R: En tinas. a singar con remo, e andaba ó redor a tina e así, as tinas son redondas.
P: Eran de zinc as tinas.
R: Eran de madeira.
P: De madeira.
R: De madeira sí, e tiñan así coma, era como un bocoi cortado polo medio, e un sitio da zapa era donde poñían o remo para singar pero andaban (risas) iso era xa pa coña, era como tamén carreira de sacos, poñíanse a carreiras de sacos vestíanse un saco e tiñas que ir a saltar e en vez de correr tiñas que saltar.
P: Pero como deporte marítimo...
R: Como o deporte marítimo non.
P: Natación non había concurso de natación, regatas de natación.
R: Non natación non había, había... no club náutico sí, xa empezaron a andar un pouco pero non, ¿sabes o que había daquela tamén? que ahora xa non se fai, ahora fanno doutra maneira, a travesía da ría a nado, viñan ó muelle do con, do con ó club náutico, e ahora sabes dende onde o fan, dende o muelle de Guixar hasta o club náutico, eso non é travesía eso é longitud, desde aquí iban desde o Con desde o muelle do Con ó club náutico, iso si iso acordo eu xa antes do 30, e despois do 30 paréceme que tamén.
P: Si eu acordo un par de veces tamén.
R: ¿Ti acordas non? Eran de Vigo todos.
P: Eran de vigo todos, de aquí poucos, non sei se quedará...
R: Eu acordo de vir á plaia ó Con si.
P: Salían do muelle do Con ou da plaia do Con ou do muelle do Con. Eu sei que salían de alí, e iban os barcos acompañandoos por si lle pasaba algo a algún collelo, levaban botes de remos acompañándoos cada un iba acompañando ós seus.
R: Si incluso iban falando con eles.
P: Aí está.
R: E outro tipo de regatas de velas, ¿chegou a haber e participou a xente de Moaña?
P: De vela si pois non che sei se cando viñan do mar se ó mellor esas das lanchas da pesca ó mellor paréceme que tamén iban a quen aguantaba máis vela, quen chegaba máis pronto tamén había algo diso, ou tenme sonado a min, que tamén había algo diso, pero o máis aposta era a dos remos e despois o da vela, despois na vela tamén iba o jinete o que iba á vela o timón en vela había que ser jinete tamén para deixar meter o barco, porque a veces iba o corredor debaixo do mar todo, e aguanta e aguanta hai que ter moita vista tamén para a vela hai que ter moita vista e moito costumbre, e en popa é máis peligrosa ca indo de proa ou de costado, a empopada en vela é moi perigosa, hai que saber muito andar co timón, e neses botes pulpeiros máis aínda, e nas gamelas como as gamelas de Coruxo aquilo é, hai que ter un coidado...
P: O bote podía volcar.
R: Nunha aviada, como che ven o mar de popa, e bota por ti, e tanto podes ir pa un lado coma pa outro, hai que saber mover moito.... a caña sen movela moito pero aguantala.
P: Hai que endereitar a lancha o bote ¿non?
R: Levar mui dereitiño, mui dereitiño, hai que ter muito cuidado, muito cuidado, porque ademais ten unha cousa, anque arries escota é igual, sin embargo no de costado ou de proa como metas muito con afloxar un pouquiño a escota xa o barco ven ¿non sabes? e despois cantas vecer vir por ejemplo por Liméns, alí por Liméns sendo noroeste da moitas ráfagas, cando ven dalle por alí, e veña vai aguantando eih!! Vai aguantando, cando miro aquí soltas todo, e dalí a un pouco pasou ala, metes outra vez hasta que ven outra vez, andar así a meter e a coller, porque sendo o vento... sobre a proa sobre de bolina, hai quen leva a escota arrente, senón non lle da o vento á vela suficiente, marcha pola popa, e non tira polo barco para adiante.
P: Antes dábanse así conferencias de tipo cultural de vir a falar a xente aquí.
R: Non se levaba moito diso, o que viñan...

MÍTINES, 1º DE MAIO

P: ¿Non viñan a dar mitines?
R: Mitines, sí, os mitines era ó que viñan.
P: En principio, de que tipo de mítines eran, eran agrarios os primeiros que se deron.
R: e mais políticos, agrarios e políticos, eu as primeiras o máis uso de razón que me dá a min foi unha vez o primeiro de maio, que fixeron na Carrasqueira, ti non sabes donde é, porque ahora non hai aquela carballeira, unha carballeira que había alí que chegaba desde o camiño alá enriba en todo, e ahora fixeron unha casa e todo, ahora esta cerrado, alí viñeron os de Cangas, viñeron os canteiros, carpinteiros, cada un co seu pendón, da UGT os da CNT
P: ¿E a CNT tamén?
R: Daquela non había CNT ¿Cal era dios mio?, eran os socialistas, que era o da UGT, pero non lle chamaban UGT tampouco, e viñan así todos xuntos, e chamábanlle... non lle chamaban o primeiro de maio, daquela chamábanlle a festa dos canteiros, iban á Xunqueira, en Moaña facíanna na Xunqueira donde está o campo de fútbol ahora- Non-.
P: ¿Ó lado do cuartel?
R: - Non. donde está o de Seara. -
P: O colexio Seara, era alí ó lado do cuartel.
R: -Ó lado do cuartel pero é do río para abaixo, do río que antes había un río, ahora botaron todo para o cuartel, pero antes as fontes salían aí detrás do cuartel, alí había un río, despois alí había unha baixada- si que era donde puxeron o...
P: ¿Que era para as raíñas?
R: -Mais ou menos, as Raíñas é por detrás do Reibón, pero este é máis pacá donde está Seara- si cortaba alí para abaixo, - a Seara había música e había todo- onde había aquel tendal que era de Lamas, era o camiño que iba para arriba, alí pa arriba donde vai a carretera ahora, ¿non había un camiño por alí arriba?, que era o tendal de Lamas -o camiño de antes era máis palá, era por Reibón máis ou menos, que había unha rampita- o de Reibón era o que iba para Meira, pero aquí donde tiña Benigna aquela veiga que vendeu po colexio, había un camiño que iba pa arriba.
P: Había un camiño que tiña unha veiga aquí este...
R: E que daba o tendal de Lamas por abaixo, entón por donde entraba o carro para tender -había como unhas rambla Enrique, pero o camiño pa arriba non se salía, salías polas raíñas por arriba de todo- claro pero o camiño iba para arriba, que despois iba por onde fixo a fábrica os de Brencas palí pa dentro, ese aquel camiño ese é o camiño - había unha salida, por alí polo tendal, era donde se facía ese primeiro de maio, que é mais ou menos onde está entre o Seara.... están casi xuntos, -. Aí está. -En Reibón, pero por alí non había camiño ningún. -
P: E Usté decía que había unha carballeira alí na Carrasqueira que facían tamén....
R: Si. Fixeron tamén varios anos, ¿e sabes o que fixeron alí tamén? que tamén acordo eu, os carnavales, como lle chaman ó último día de...
P: Os Torreiros. O domingo de piñata.
R: O domingo de piñata, alí hubo unha comparsa.
P: Alí tirando hacia A Grela.
R: Non. antes de chegar a A Grelo, moito máis pa abaixo, frente a onde se entra po Pixón, mismo ó outro lado da carretera, alí fixeron, como en Cangas, unha comparsa que lle chamaban "os mal amañados", entón despois o domingo de piñata fixeron unha caldeirada, e fixeron o enterro da sardiña, fixeron unha virgen de palla, levaron a música desde chucos, a casa do ensaio era unha casa que estaban a facer e aínda non vivía o matrimonio o que a fixo, aínda non vivía nela e ensaiaban alí, e alí fixeron a caldeirada e de alí saliu a procesión, levaban un burro e encima un predicador, o padre, que era un de Cangas, de Tirán que lle chamaba Gamallo que era o que contaba os contos todos, e levaban... un dos da comparsa era un cura cun faro fixeron deses¿non sabes? de tres puntas, bueno, e despois os catro a levar a andia, e os outros da comparsa uns cachos de veta, montaron a veta, mollados en alquitrán, eran as velas á alumbrar, e así foron desde o Lazareto a procesión hasta a Carrasqueira, e alí había un palco feito todo con madeira e feixes de palla de centeno ó redor, entón empezou o padre que chegou a botar o sermón, e botou o sermón dun conto dos fungueirasos, porque no fungueirasos... que escribiuno un galego que lle chamaban o... ¿cómo lle chamaban Dios mio?, tiña Os fungueirosos tiña o Galicia rindo, tiña varios, e non me acordo o nombre ahora, Rogelio Ribeiro o escritor era Rogelio Ribeiro, entón ese conto dos fungueirasos decían que era un cura botando a prática na misa e decía que lle levaran, que o inferno ¿vos sabedes o que é o inferno?, mira sale un demo cando chegades alí, sale un demo cunha gaia, e salía un vestido de demo ohh!! !Ven outro botando lume polos ollos¡, e viña cun facucho de lume, e frégobolos polos ollos, !ven outro e dabos co rabo na cara¡, e el traía un rabo posto e tumba a xente que atopaba, e despois decía !lume por aquí¡, e iba un e plantáballe lume ó palco, lume por alí, lume por alá e todo é fogo, e el predicando no medio de... todo e fogo (risas) coa mesma despois, hasta os santos, alí arden os santos e plantáronlle fogo á santa que levaban, ¿non sabes? alí hasta arden os santos -Era o mesmo que o primeiro de maio que había no... porque esta casa do ayuntamiento esta, eu paréceme que era dos canteiros, non era deles, namais que deixaron a casa, pero era a do pueblo. - Era a casa do pueblo. -!Cantos anos para facer esta casa, anos e anos que vin a tella- hasta criou silvas. -Rompéronlle os rapaces a tella, tiñan as vigas namais, as portas con tablas e despois fóronlle abaixo as tablas, estuvo muitos anos, e non a puderon facer, e quéroche decir que tiña a "Casa del Pueblo", e paréceme que a fixeron os canteiros. - era a sociedade dos canteiros, eran dos socialistas, e Romero foi.. cando foi alcalde na República, foi o que a botou arriba, porque costar non costou cartos non hubo máis que facela, porque esa xa era a Casa do pueblo, xa tiña as letras postas debaixo do balcón, "Casa del Pueblo" -a "casa" deixáronlle quedar, o que lle borraron foi "o pueblo", ahora é a casa do ayuntamiento- pero decía "Casa del pueblo", ¿entón non me acorda a min?-Sí arriba de todo-.
P: E facíanse periódicos ou outros... de tipo político.
R: Si aquí había o Faro e mais había o Pueblo Gallego.
P: En Moaña, en Moaña, os partidos e eso non facían periódicos.
R: Despois facían algúns panfletos.
P: Sacaban panfletos, nada máis.
R: Periódicos non -e os panfletos os facían xa cando foi desa dos canteiros non había nada diso, facían o primeiro de maio, eu penso que eran por eses obreros que mataron non sei en donde, eran o primeiro de maio-. Fora en Chicago, e o primeiro de maio fora polos de Chicago. -E todo isto facíanno os canteiros, os mariñeiros aínda non facían, despois fixeron-
P: ¿E cantas escolas había de aquela?
R: Pois escolas había poucas de todo, mira cantas podía haber, porque nós en Tirán tíñamos..., eu anduven en Tirán e case de estrena, antes había a que era de Pardo, andaban rapaces e rapazas na de Castroviejo, esa foi a primeira que acordei eu, despois xa fixeron nunha casa que lle chamaban a casa de Palencia de Tirán xa fomos palí os rapaces e acá xa quedaron solo as mulleres, e viñan os de Vilela, algúns da Pedreira con non ser de Moaña, viña os da AMeixoada, viñan os do Casal, e todos alí, os Penas, Julio de Pena, Andrés de Pena, o Cándido Pena, o que está... ese rico daí, todos anduveron conmigo en Tirán, un irmán de.... o home da verdulera, anduvo conmigo alí en Tirán, o Rico de Prelles anduvo conmigo en Tirán, Rique da afiladora anduvo conmigo en Tirán, ¿quen máis anduvo Dios mio?, chamábanlle os Chichos que marcharon para Pasages.
P: ¿E aquí donde había clases? no grupo, en Quintela.
R: Aquí o grupo veu - máis na Xeira-
P: E na Xeira.
R: Na Xeira - e tamén hubo onde andaba eu, vamos cando era eu rapaza, na bodega do japonés, había un carabinero en Tirán tamén facía escola, despois o pósito, detrás da de Pereira ¿non sabes?-
P: Si. Pero o pósito xa foi máis tarde.
R: !Ai¡ o pósito xa ten tempo ¿eh?
P: Eso que foi durante a República ¿non?
R: O que, o pósito, !ai¡ o pósito xa había antes do movemento o pósito.
P: Si antes.
R: Era para aí para - para detrás de aí, do Vaticano-. Aí está do Vaticano ese foi o que mandou..... -por aí por diante, por aquelas escalas que ten a de Ramona, antes de chegar a de Pereira, por aí tamén, si. - Mira, aquí hai un señor, o abuelo de Rúa o meu sobriño ese anduvo no grupo e antes de estar no grupo andaban no Casal e veu con don Ricardo veu inda paí e díxome en que ano viñeron e non sei se me dixo se no 13 ou o 15 cando inaguraron o grupo.
P: O grupo ten non sei se 12 ou 13, ten o ano inscrito alí.
R: E el xa che digo non sei se me dixo o 15 ou o 12, eu paréceme que o 12 ou o 13 ou así que díxome que veu cos chismes da escuela ó lombo palí, ahora tamén !xa ten 85 anos¡, ese xa ten 85 anos. -E despois as escuelas pequenas habían na Seara- e despois había desas de pago, -de afeiccionados ¿non sabes? estas de aquí non eran nacionales-. Non eran nacionales. -Era dun retirado. -
P: Si que cobraba coma se foran privadas ¿non?
R: Si cobraban unha peseta ou dous reales, os maestros antes non ganaban nada, xa se decía "pasas máis fame que un maestro de escuela", bueno na de Castañetas anduvo este e mais os teus fillos, entón aquelas de Casqueiro ¿non conoce el?
P: E por Meira e Domaio tiñan en Domaio si tiñan ¿non?
R: -Tamén, tamén tiñan un colegio en Domaio tiñan un colegio, eran dos primeiros-
P: Era contemporáneo deste de Quintela
R: En Domaio e en Meira - En Meira era na porta do sol- Na porta do sol tamén, despois foron poñendo pero despois de todo iso -Por arriba tamén había unha alí en Sabaceda- En Sabaceda o maestro das barbas -Non a de Sabaceda e aquela de Berducedo, ese estuvera no pósito, e a de Sabaceda era maestro nacional.
P: En Sabaceda había unha que iba miña sogra.
R: - Si. Nunha casa que hai de planta alta-
P: E que non é un tema así do mar pero vamos...
R: Si, non é tema do mar pero é tema de como se vivía.
P: Está relacionado porque...
R: De como se vivía
P: O pósito tamén montou unha escola ¿no?
R: Montou, si.
P: Montouna aquí, xa dixo o outro día, detrás...
R: Montou aí.
P: Detrás da gasolinera que tiña o Botatronos aí.
R: Na casa donde estaba... -E aínda aí esa casa é-
P: Si que está.
R: Eu penso que está, eu non supen porque eu non anduven nela, e aquí non anduven.
P: Eu andaba muito pola plaia de ir alí.
R: Ahora que me acordo que hubo a escola do pósito, si.
P: ¿Que tipos de libros lle ensiñaban? Empezaron co Silabario ¿non?
R: Había co Silabario, ese era o primeiro, o primeiro era o Silabario, despois viña o Catón, chamábanlle o Catón, xa entraban no Silabario xa entraban dúas cifras ou dúas sílabas e despois terminabase xa coa palabra enteira, primeiro empezaba decíalle, onde andas, ando na a, mais a empezar a b c ¿non? Bueno, despois ando na b xa había b a ba, antes de b a ba, b e be, b i bi, b u bu, e despois da b viña a c, c a ca, c e ce, c o co, e esas cousas, e despois así todas, o abecedario hasta a z, despois o saber, viña o Catón pa xuntalas, e había algún que estaba c a e t o n Catón, b máis a ba b o vi violín (risas) esas cousas ¿non?
P: Repetía o mismo do silabario ¿non?
R: E cantaba, despois viña maiormente no que anduven eu, viña o mi amigo chamábanlle, pareceme que era o mi amigo, aquel xa tiña tres volúmenes empezaba, o primeiro, o segundo e o terceiro, e despois xa viña a enciclopedia, a enciclopedia que tiña todo, tiña primeiro curso e segundo curso, tiña o primeiro que tiña era, historia sagrada, historia de españa, geografía, geometría, aritmética, gramática, como é isto como lle chamaban as de... química e física e despois urbanidad, eran as leccións que había.
P: ¿E todo isto nun libro?
R: Todo nun libro, inda me acorda ben que paréceme que era. -Era un libro grande. -
P: Era gordo¿non?, un libro gordo.
R: O primeiro tomo era ben pequeno, pero despois o segundo grado xa era un pouquiño maior ¿non? xa tiña máis e paréceme que eran mira, luns á mañán espera o lunes á mañán era geografía, á tarde historia sagrada, despois o martes á mañán viña gramática, e á tarde historia de españa, os miércoles á mañan aritmética, e ás tardes que era Dios mio, os jueves namais que había escuela á mañán, os jueves á tarde non había escuela e así e o...
P: ¿E o sábado tamén?
R: E o sábado era á mañán urbanidad, que era a última lección do libro, e á tarde catecismo, que era a cartilla, chamábanlle a cartilla ó catecismo, tamén entraba o sábado á tarde, entonces claro, ibas a estudiar a lección xa estaban, algúns cantaban, estudiaban de alto.
P: ¿E cantas horas tiñan de.... ?
R: Tiñamos a mañán era de 9 a 12, e a tarde de 2 a 5, tres horas pareceme que era cada clase, tres ou catro horas.
P: As dúas da tarde entraban ¿entraban mui cedo entonces?
R: As dúas ou as tres, pero principalmente ás dúas.