MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ENRIQUE PARCERO CHAPELA E MARIA PEREZ 81 E 79 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· Logo de descarga-lo peixe e de retorno para casa, os de envasar reparten o quiñón de peixe
· Mentras lavaban o aparello, o listeiro ía troca-las moedas para reparti-lo changüí
· A faena de lava-lo aparello duraba media hora. Día sí e día non tendían-no a secar
· O barco baldeábase por rapaces e que xuntos cos maquinistas e patróns eran os últimos en ir coa chalana para terra
· Só tiñan un aparello no barco
· Si se producía un rachazo grande, había que aliñoalo
· Os rapaces axudaban a rasca-lo barco. O mantemento corría por parte do armador.
· Co alquitrán calafateaban a cuberta
· En Domaio estaban os mellores asteleiros de barcos
· A madeira máis usada para construcción de barcos era o carballo e para os banzos usábase o pino.
· Anécdota de cando vendeu un pino torto
· Procedemento para a construcción dun barco
· Si un barco fai auga pola limera ou pola buxina, vai de seguro ó fondo
· Anécdota dun carpinteiro que vendía banquetas
· Os mariñeiros que andaban Ó caldeo descansaban os domingos. Os da ardora non
· En ocasións as mulleres dos mariñeiros vendían o quiñón, pero a partir de novembro salgaban o peixe para o inverno
· Unha patela leva de 8 a 10 quilos. O queixón era un cubo de 48 por 48 e levaba 50 quilos. A cesta cen ou equivalente a cen patelas
· Por cada queixón acarrexado ata a fábrica, dábanlle unha targa que ó terminar trocaban por cartos e ían para o changüí.
· As contas do listeiro e o cobro das vendas Para o reparto sacan do monte maior tódolos gastos e changüí e logo se reparte o líquido. A maioría dos barcos o reparto era a medianil, e outros a 20 partes por 24.
· O queixón dos croques era o mesmo que para o peixe. Os polbos medíanse por baldes de 20 quilos
· Anécdota de cando foi listeiro dun barco de Cangas que foran vender a Ribeira e bota-lo peixe en Vilanova de Arousa
ORGANIZACIÓN DO TRABALLO, REPARACIÓNS, CONSTRUCCIÓN NAVAL.
R: Despois vindo para casa, os de envasar son os que parten o peixe, son os que parten o peixe, e collen ou ben un balde ou ben un cacharro, ou ben contado, contar o peixe, si son xurelos ou cabalas, poñemos por ejemplo, como son máis grandes cóntanse, pero si son sardiñas enches un balde ou unha patela, según e vas e "bótame a min" e o outro dalle, cada un colle o seu quiñón e coa misma hai quen se pon a escochalos xa, e hai quen os trae así como vai, coa mesma colles a roupa de augas e a chegar ó muelle saltas, si hai que lavar o aparello vaise lavar o aparello, si non hai que lavar o aparello xa se salta todo por alí, e despois.. antes íbase á taberna donde se facía os gastos a coller o changüí ou ben o das contas a repartilo ó casete, por ejemplo, eu cando andaba aquí na casa de Manuel de Fanico, tiña a taberna Benigna, e Benigna sempre tiña cambio, como era unha taberna que... e viña aquí e cambiaba, e mentres eles lavaban o aparello e tal, eu xa tiña todo listo, chegaban aquí, "fulano toma fulano toma".
P: Porque o listeiro ese, cando chegaban a casa ese quedaba libre.
R: Tendo o changüí iba pa partir o changüí.
P: E os demais quedaban a lava-lo aparello.
R: E os demais quedaban a lava-lo aparello.
P: E o aparello normalmente ¿que se poñía na popa con outro barco, ou no costado?
R: Non. Ó costado, si había barco para lavalo no costado mellor.
P: Pasaban un aparello pola auga dun barco a outro.
R: Dun barco a outro.
P: O paño íbanno movendo para limpalo.
R: Limpiándolle si tiñan patelos, ou por si tiña algún peixe que quedara embolsado ou enleado, ou se tiñan manchas do logomallo que deixa o peixe entonces ó mellor había que bater un pouco ou senón non, namais que ó pasar.
P: ¿Máis ou menos canto duraba unha faena de lavado?
R: Podía variar de 10 para acá de 10 para alá.
P: 20 minutos.
R: 10 minutos.
P: 10 minutos.
R: 20 ou 30 pero claro, media hora, en toda faena media hora, entre que se atracaba ó muelle, ahora sí, despois había que cargar para tender, se tocaba tender porque de dous en dous días había que tender, ou un si e outro non, aquí en Moaña era un día si e outro non, de tender o aparello.
P: Entón había que cambiar, meter ese aparello en terra...
R: Non, non, viñas despois de lavalo, ou de non lavalo, según, porque non se lavaba todolos días tampouco depende do patrón e mais de como viñera o aparello. Collíase a carreta ou o carro, pero o carro poucos aquí namais que o Lestón e Pepe Fanico, eses barcos máis grandes iban na carreta, "ala traer a carreta", entón cargábase o das contas marchaba igual a coller o aquel e viñan, e coa misma despois tira pola carreta, poñíanse os que eran de Berducedo xa levaban a patela con eles tamén hasta o tendal, hasta a Xunqueira, pero os que eran por ejemplo de Quintela ou de aquí, deixabanna no casete ¿non?
P: Despois viñan de volta.
R: Viñan de volta para collelos, e o do changüí o que repartía iba tamén a tender e despois ó acabar de tender repartíase, ou xa polo camiño adiante, para avantaxar tempo, xa lle iba dando "toma fulano", como levaba cambiado.
P: Si, porque se miraba moito a imaxen, é unha imaxe que me acorda a min de tirar pola carreta e coa patela ó costado e iso.
R: Eh, eh.
P: Mirábase moito, iso era os que eran de lonxe que lle quedaba de camiño xa o tendal para non dar volta atrás.
R: Aí está, ou desde o muelle hasta aquí, hasta o casete.
P: ¿E o barco quen o baldeaba?
R: Os rapaces, ahora que indo peixe á caixa, a caixa axudábanlle a baldear os do envase, había algúns que non querían pero... eles de paso que estaban alí porque despois tamén se lavaban eles, porque había que envasar coa roupa sempre, indo a caixa había que vestir a roupa de aguas senón mollábaste todo, a botar agua, entonces de paso que se lavaban eles xa tamen lle botaban un par de... e despois a agua quen a achicaba eran os rapaces e baldear a cubierta, tender os encerados do aparello porque os aparellos levaban uns encerados de saco ou lona e había que secalos.
P: Para tapalos, para que non lles dera o sol.
R: Para tapalos, para que non lle dera o sol muitas veces, entón tamén o secaban, e había que preparar e esas cousas, e despois cando se iba para o mar tiñan que ir primeiro a bordo a preparar o barco tamén, a coller os fíos a poñer todo o que tiñan a secar a recoller todo e despois....
P: ¿E o barco que se levaba po morto?
R: Viñan ó morto.
P: E os últimos que quedaban eran os rapaces...
R: Os rapaces
P: Os rapaces e o patrón.
R: Os rapaces e o patrón de costa e mais o motorista, eses eran os que iban a amarrar o barco, o patrón de pesca xa viña coa xente para terra.
P: Alí quedaban e despois viñan todos na chalana para terra.
R: Na chalana para terra.
P: Rara vez quedaban no muelle ou quedaban en terra, en terra non porque podían quedar varados claro.
R: No, en terra único que houbera maré porque sábese cando queda pleamar e ó mellor había que arreglar algún asunto, arreglar calquera cousa do barco e tal, e "traer o barco para terra", non tendo que facer nada xa non, estes de motor, antes os de remos si habendo maré ibas a terra.
P: Entonces os quiñóns facíanno o listeiro.
R: ¿Os quiñóns do peixe? Non, non.
P: ¿Quen os facía?
R: Os que envasaban.
P: ¿Envasar ou coller?¿Cal era a faena?
R: O envasar é encher o peixe que vai para terra, os que van á caixa ¿non? eses que che dixen que vestían a roupa de aguas, eses son os de envasar son os que repartían o peixe. Que había veces que... porque Dios deu de todo, había algúns que cando eran xurelos "que xurelo me deches aquí esto é un chincho", outro coma se pesara un quilo máis un xurelo ca outro había sempre quen fungara ¿non sabes? hai de todo.
P: E despois de secado o aparello no...
R: Despois esperate, tendeches o aparello, "ala a casa" e dice o patrón "a tal hora a coller".
P: O mismo aparello.
R: O mismo aparello, tal hora a coller, mete na carreta outra vez, tira para aquí ó chegar aquí, "ala vamos para a bordo", para o muelle e ó chegar ó muelle meter a bordo.
P: E non había outro de...
R: Había, pero mentres estaba aquel, porque o outro ó mellor estaba na casca ou aquel iba aquela temporada, e despois había que encascalo e cambiaban de aparello, ou tamén pode ser... que ser os peixes... porque sempre era un aparello máis grande que outro, porque polo regular os dous iguales, poucos barcos os tiñan, había quen tiña tres, un pequeno e dous grandes, pero, ó mellor si había que... pois dices "o peixe en terra", botabas o aparello grande en terra e levabas o pequeno porque ó ser en terra, hai máis pedras, os peixes son a fóra poñías a bordo o pequeno, o pequeno para terra e o grande para a bordo.
P: Levaba sempre un aparello, e se se rompera ou...
R: Si se rompía..
P: Había que dar volta.
R: Había que aliñoalo.
P: Alí.
R: Senón se a avería era muita había que ir para casa, pero non, polo regular se facías un buraco grande, chamábanlle un rachazo, había xa as agullas a bordo, que se tiñan que encargar delas tamén os rapaces, os rapaces eran os encargados das agullas, das velas, de todo.
P: E das pedras.
R: E das pedras, de levar as pedras para a bordo.
P: ¿Máis ou menos que levaban? Tres ou catro patelas de pedras ou máis.
R: Ou máis, pero ás veces non se gastaba ningunha as veces andabas todo o escuro sen tirar unha pedra ó mar. Bueno pois ¿que era o que che iba a decir?, ¡ah! un rachazo "rapaz trae as agullas" e veña un farol, a portátil según, ahora xa había portátiles pero antes había que andar co farol, entón viñan os que sabían aliñoar, conocían un pouco a rede e buscáballe a cabeza do rachazo, porque o aparello sempre rompe para un son, si é un rachazo, nunca rompe atravesado, sempre ó son da malla, e entón había que xuntar e igualar as mallas e de alí veña, facer un liñón por un lado e por outro e ó acabar amarra o último e ¡ala! estaba listo, apartábase, por ejemplo, estabas halando polo o aparello e se o había que botar ó monte levábase para o medio do barco, ¡a ver colle por aí apartalo ben, chega!, apartalo ben quere decir con bastante rede para despois movelo ¿non?
P: E o liñón ese non era a mesma costura que facían despois as atadeiras, era unha cousa rápida ¿non? Fan firme na cabeza e mais donde acaba ¿non?
R: Na cabeza e mais donde acaba e vai unha malla unha pasada por un lado e outra pasada polo outro.
P: Non fan malla firme, como fan as atadeiras. Iso é unha cousa rápida para...
R: Aí está, para acabar pronto.
P: Si, xa fago unha idea.
R: Por ejemplo, este é o rachazo ¿non? Aquí, entón metes a agulla por aquí e por aquí e aquí e vas xuntando, vindo igual fai a misma feitura coma se fora a atar.
P: Si, así evita que escape o peixe, que corra máis o buraco e...
R: O que ten é que claro, pode partir un fío porque solo é un fío, mentres que a malla son catro fíos. Unha malla son catro fios.
P: Outra cousa saltando un pouquiño ¿O control das vendas todas?
R: Levabao o listeiro, pero había amos que tamén a levaban eles.
P: Si tamén, dábanlle... e o patrón dáballe todo, dáballe as notas.
R: Dáballas o patrón ou dáballas o listeiro mismo, eles sempre sabían, Manuel de Fanico sabía máis pronto el o que tomaba o barco antes que os mariñeiros botaran o peixe en terra, inda o peixe non estaba en terra e xa sabía o que o barco tomara, eu non sei quen llo decía, el sabía sempre enseguida, enseguida se enteraba, cesta arriba cesta abaixo sempre se enteraba.
P: Había outro tipo de faenas que eran normalmente cando estaba o barco varado, de limpalo, de limpalo, das reparacións, de darlle brea, alquitrán,
R: Alquitrán, pintura, corría o amo con todo.
P: ¿iso que se facía fóra da seifa?
R: Ou na lunada ou fóra da seifa (14. 28) claro. Eso corría o amo con todo.
P: Eso era o patrón o armador vamos.
R: O patrón o armador era que tiña que con eses gastos se quería ter o barco ben pintado tíña, se quería deixar sen pintar que se lle pudrira iso era del, e cada un no seu fai o que quere.
P: E con esas faenas xa tiña a xente por aí e non solía chamar ós mariñeiros.
R: Quen tiña que fregar eran os rapaces. Os rapaces tiñan que axudar a fregar e todo iso. Ahora do resto tiña que chamar el, tiña que vir tamén o patrón de costa e mais o motorista a axudarlle a pintar, algunhas veces, algúns, outros nada.
P: E a darlle tinte tamén.
R: Tamén pero algúns, non todos, iso depende do carácter duns ou do carácter doutros ¿non sabes?
P: E o alquitrán tíñanno que preparar ou xa viña preparado.
R: O alquitrán xa viña preparado.
P: ¿E donde llo daban?
R: Nos efectos navales e por aí.
P: Non, en que parte do barco.
R: ¡Ai! o alquitrán ese era por dentro, ese era para curar por dentro, pero non levaban todos os barcos tampouco alquitrán, o alquitrán a maioría é para estes botes e chalanas, antes a primeira man, por ejemplo, por dentro, tamén lle dan alquitrán, porque o alquitrán cura muito, o alquitrán cura a madeira muito, entonces lle daban por dentro pero, despois ó último xa non porque era muito traballo.
P: ¿E a brea tamén se usaba?
R: A brea non, a brea era unha cousa que se mezclaba co alquitrán.
P: Había que fervela ¿non?
R: Xa se derretía ela, porque o alquitrán había que quentalo, se non o quentabas era como se lle deras agua, non se metía, canto máis quente máis se metía no barco.
P: O alquitrán donde se daba muito era nos balandros.
R: Nos galeóns tamen se daba. E na cubierta, llo daban na cubierta tamén, e os barcos tamén lle daban na cubierta.
P: E os días de muito calor pegábase ós pes.
R: Pero os primeiros días, despois xa non xa se vai... metíase na madeira.
P: E a brea había que mezclala, ¿non se daba solta?
R: Si, non se daba solta non, por ejemplo traías un quilo ou medio quilo, según a cantidad de alquitrán e botabasllo alí e xa se derretía e ó revolver o alquitrán xa se mezclaba todo, xa iba todo mezclado. Ahora sí, nos barcos eses de cubierta viñan os calafates -porque a cubierta ó mellor ó ser un pouco máis vella ou co calor abría e entón había que calafatear con estopa, viñan con cinceles, tiñan como uns flotadores, facían a estopa así como trenzas e iban metendo entre bance e bance da cubierta e mais do costado algúns tamén había que... e despois viñan con unha cuchariña que tiñan coa brea, e por riba da estopa ibanlle botando aquela brea toda.
P: Pero iso quen o facía, xa era xente que traballaba nos astilleros
R: Nos astilleros si. Viñan os de Domaio, aquí chamaban a un de Domaio ou a un de Meira, había varios, eses xa eran maestros calafates ou maestros carpinteiros ou obreros carpinteiros, especialistas para iso, xa eran carpinteiros.
P: E ese tipo de carpinterías que tiñan unha concesión de obras de puerto ¿non?
R: Onde estaba o astillero sí, tal como Casteiro inda o ten hoxe. Eusebio tamén tiña e inda ten tamén pero non sei, anda sempre aí ten medo que llo saquen...
P: ¿E cales eran os máis importantes de Moaña, onde estaban?
R: En Moaña non había, namais que estaba Casqueiro e Eusebio, había despois en Meira os...
P: O de Casás.
R: O Casás e mais outro ¿quen era o outro? estes xa eran un pouquiño máis grandes. En Domaio...
P: En Domaio era donde máis había.
R: En Domaio xa facían barcos de pareja e todo. Estaban os Enriques eses...
P: O Verdial.
R: Os Verdiales eses, eses facían barcos.
P: ¿E tiñan así muitos operarios?
R: Tiñan, en Domaio non hai un home que non sea carpinteiro de ribeira.
P: Si, bos carpinteiros.
R: Bos carpinteiros, ademais bos carpinteiros, eses os Enriques o que foi alcalde xa aquí un foi alcalde.
P: O Ferradás.
R: O Ferradás, ese dos Ferradases uns carpinteiros ¡mimadriña!, despois outra cousa, que tiñan unha cousa, había astilleros daquela que facían un barco e querían facer outro como aquel e xa non lle salía, uns xa eran máis altos de un lado, máis barriga, ese Ferradás facía dous barcos e non sabías cal era o teu. Eran idénticos, traballaba mui ben.
P: E terían tamén traballo mui diversificado, terían así traballadores que lle fixeran...
R: Si a cada cousa xa tiñan os seus epecialistas.
P: Ademais tiñan ferramentas especiales tamén.
R: Bueno hombre, alí había torno, alí había prensas, alí de todo.
P: ¿Que tipo de madeira podían usar para os barcos?
R: Carballo e pino para os bances, quillas eucalipto e carballo e...
P: ¿E castaño?
R: O castaño para o mar non.
P: Non vale non.
R: Non vale.
P: Sen embargo o pino dicen que é mui bo.
R: O pino sí, e o roble tamén pero con todo iso hai que botalo aínda no mar, así como ven do monte non vale...
P: Curalo.
R: Hai que curalo no mar. E o pino tamén, canto máis tempo esté curando no mar máis duro é.
P: Despois para traballalo manda carajo.
R: Pois había que traballalo.
P: Ese rompía as serras ¿non?
R: Pois había que traballalo. Unha vez... ademais tiñan outras cousas, unha vez nós tiñamos un pino alá en Vilela que non servía era así retorcido, e ven Pedro e "disque ese pino é teu" "é" e eu "vai alí e botao abaixo e cólleo" "¿e canto queres por el?" "que carallo sei eu que che vou a pedir por ese pino, dame o que ti queiras", e vai, foi alá, bueno... un día aí o ven, "toma 30 duros", naquel tempo... "home 30 duros é muito que ese pino non sirve", "e vai a buscar alá o que tes alá" pero entón, non levou máis que aquel toro, porque como era así revirado el o que quería era para a volta da popa, para o saltillo de popa.
P: ¡Ai!, xa lle iba feito.
R: Xa lle iba feito, non tuvo máis que serralo e nada máis. "Ahora vai buscar alá a leña eu non cho quero, para que, non me paga a pena ir a buscala", deciame el, "vai alí".
P: Mira que vista tuvo, mirouno e xa non o tuvo que facer.
R: Mirouno, estaban polo monte a buscar así esas cousas, esas madeiras que estuveran así, e un día pasou por alí porque estaba cerca a carretera alí e mirou e preguntou, "é do Carril" e veu a xunto a min "Disque tes un pino alí" "Teño ¿e porqué?" "Coño é torcido véndemo" digo eu "coño véndocho vaino buscar alí e cólleo" "¿e canto queres por el?" "eu que sei o que ei de querer por el, dame ti o que mires, ti non me escapes e nada máis", e vai e deume 30 duros e mais o resto do pino, todo o pino, el non levou máis que aquela torada.
P: Xa lle serviu ¿Normalmente como empezaban o barco? Non se acorda ¿non?
R: Primeiro poñían a quilla.
P: Primeiro poñían a quilla.
R: E despois iban poñendo os bances, despois poñían as rodas, as rodas chámanlle ós pinchóns, pinchón de proa, pinchón de popa, a popa leva así un de pé que é donde vai o timón e mais o sitio donde vai a caña do timón para arriba ¿como lle chaman? a... que é o que hai que ter cuidado que non faga agua por aí, a limera, chámanlle a limera, donde vai a caña do timón para arriba e despois amárranlle as cadenas para facer girar o timón, aquí chámanlle a limera, e como faga agua o barco por aí vai ó fondo ¿eh? Non hai quen saque esa agua, a agua da limera e a agua da buxina, a buxina é donde sale o eje, o eje do hélice para fóra, como faga por aí...
P: Non hai forma.
R: Non hai forma de achicar a agua. Porque é muito peso, muita presión que ten.
P: Entón xa cuidarían ben de...
R: Aí é donde vai a cousa máis fuerte, e despois poñen o primeiro madeiro que lle chaman o madeiro maestra ou a maestra ou escuadra ou así unha cousa.
P: A cuaderna maestra debe ser.
R: A cuaderna maestra. E despois polo aquel van poñendo, máis volta menos volta según a construcción que lle dean ó barco.
P: E según depende do barco, pero así un barco medio destes da ardora ¿tardaban muitos días en facelo?
R: ¡Ai! inda tardaban. Un barco poñamos por ejemplo de 12 ou 14 metros, dependía tamén despois do taller, porque hai quen tiña tres obreros e unha serra, e hai quen tiña 10 obreros e 8 serras, ¿non sabes? aí é donde entra, ou ter contratados tres barcos e non ter xente máis que para facer dous, entón aí hai que atender a todos. E mentres traballaban nun non traballaban no outro e mentres traballaban no outro... iso depende despois, coma en todos os astilleros, por ejemplo, cando estaba no latón había algúns que os facían enseguida pero había outros que tardaban máis ¿porque? Porque había que atender a outros, e despois outra cousa tamén, ó mellor viña algún con unha avería e había que alistalo para ir para ó mar outra vez e xa se paraba dúas ou tres horas ó mellor, ou tres ou catro ou un día xa non se traballaba en aquel, e todos eran atrasos.
P: Pero duraba meses ou non.
R: Meses si.
P: Meses duraba.
R: Dous ou tres meses de calquera maneira.
R: Os que máis traballaban levaban uns cuantos meses.
R: De tres meses para arriba de calquera maneira.
P: O que pasa é que os traballadores aí ganaban máis ca no mar ¿non?
R: Claro.
P: Era un traballo fijo todo o ano.
R: Traballo fijo e mais obreros especializados. Eran obreros especializados. Un carpinteiro de ribeira ganaba máis que un de casas destes, bueno é que estes das casas, por ejemplo o que era un ebanista ou así ganaba máis tamén. Mira, o Isidro ti non sei se o coñecerás, que é o pai da muller de Mino ¿conoces a Mino non?
P: A Mino si.
R: E conoces á muller.
P: A muller tamén si.
R: Pois o pai, era carpinteiro, e marchou para o Brasil, e cando marchou, que marchou no ano 40 ou 50 ou así acabou de facer unha casa aí arriba, que era de Uva, Manolo De Uva e ganaba 6 pesetas cada día. Eu conocín a un carpinteiro que viña muito por aquí por Moaña a vender banquetas, e daquela era carpinteiro na de Barreras, que Barreras era un taller que facía tamén muitos barcos de madeira, era carpinteiro de Barreras, e ganaba 4 pesetas cada día aínda, e dixo el que se meteu a facer banquetas que viña á vendelas á feira a Moaña e que ganaba máis nunha banqueta do que ganaba alí no día enteiro.
P: Dedicábase ó pluri. Entonces si tiña así uns salarios máis aceptables non había muitos problemas así...
R: Non, mentres non veu este movimiento non había... facíase un barco pero duraba muito, era mui boa madeira e duraba muito, e non había... porque mira que as parejas de Vigo, os barcos da castañeta do ollomol, todo era madeira aquí, e Barreras tiña muitos obreros pero non había cartos, non había cartos, non se xuntaban. Vamos a ver, eu fun mozo nos anos 30 para arriba porque fun para o servicio no 31 e eu inda podo decir que botei un traxe cada ano, pero había algún...
PISTA 2
R: Ten habido accidentes tamén pero como arriesgado non.
P: Non era tan arriesgado coma ir ó mar, podía haber un accidente ó mellor con unha serra ou...
R: Pode ser porque sempre había ó mellor que se desprendía un puntal ou calquera cousa pero... o mar é mui arriesgado porque igual ahora está calma e ven unha tormenta calquera e colleuse e ven de improviso, unha tronada que se poña e o vento cando ven non avisa.
P: E problemas así laborales había poucos ¿non?
R: Problemas laborales non, hasta que... eu aquí en Moaña non acordo máis que cando viñeron as maquinillas, cando o rapaciño puxo...
P: Eso vamos a falar máis adiante, o das maquinillas xa falaremos. Pero nos astilleros non.
R: ¡Ai! nos astilleros non, eu nunca acordei.
P: E descansos, que descansaban os domingos tamén ou...
R: ¿Quen, os mariñeiros?
P: Non.
R: ¡Ai! ¿os astilleros?
P: Si.
R: Carpinteiros, canteiros e todo iso todo, o domingo todo o mundo descansaba.
P: Todo o domingo para descansar.
R: Non sendo o mariñeiro, o mariñeiro andando ó caldeo que tamén se descansaba o domingo, víñase o sábado á tarde e facíase contas e tendíase o aparello e se non se secaba aquel día íbase o domingo á mañán a secalo, e hasta o luns á mañán.
P: Si pero andando á ardora iban...
R: Andando á ardora iba domingo, sábado e...
P: O domingo igual.
R: Igual, coma se...
P: ¿Non descansaban o domingo eses? Houbo unha época que empezaron a ir o domingo á noite.
R: Despois sí, despois veu unha época que se salía o domingo, despois de escurecer, pero non foi arriba porque máis de catro cando iban para abordo despois iban a dormir, porque levaban catro no gallo os máis deles levaban catro no gallo, e en vez de ir po mar iban a durmir, entonces despois aquelaron, e ahora non, ahora xa os obligan a non ir o domingo. Non os deixa ir a comandancia, non vende a lonja, que se vendera a lonja iban igual, xa podían poñer como queiran, non vende a lonja e xa non van tampouco as peixeiras a comprar, porque non hai plaza, porque ahora o domingo non hai plaza. E antes había plaza ó domingo, plaza os días santos.
P: Si que cando viñan con quiñón ó desembarcar muitos as veces vendíanno ¿non?
R: Xa estaban as mulleres, había barco que xa iban as mulleres a esperalos ó muelle, collían o quiñón e xa iban a vendelo á plaza.
P: E outras veces gardaban algún para salar, para gardar para o inverno ¿non?
R: ¡Ah! bueno pero iso xa é despois, pero iso xa é de noviembre en diante. Xurelos maiormente todo o mundo salaba un queixón ou unha cesta deles.
P: ¿E esa cesta tiñan que pagala igual?
R: ¡Ai! sí, e senón moitos habendo moito, do quiñón que viñas traendo se habías vender salabas.
P: Salabas si.
R: Nós aquí unha ocasión eramos na casa, eramos meu sogro un, o fillo dous, meu cuñado Fanchuco tres, e eu catro, catro quiñóns e meu cuñado Eugenio o Paletas estuvo aquí unha temporada tamén e fixo el un pilón de ladrillos e alí salamos, botabamos... houbo un ano que hubo muita sardiña tamén, e así como viña a sardiña do mar, fixéronlle primeiro miña sogra e mais as fillas, unha moura ¿non? quero decir, a moura é auga con sal e revolvida ¿non? E aquela, e despois así como viña o peixe aboca as patelas, eran catro partes todas iban alí, e despois unha vía de sal por riba, aquílo alí despois aquelas sardiñas ¡mimadriña!, como arenques pero mellor que arenques que estaban sin aplastar aquilo era... e xurelos había que abrilos e botábaselle sal no medio e coa misma salalos, o meu cuñado Lolo o que morreu na Gata, ese era a mellor comida que había para el, a mellor comida eran os xurelos salados, gustáballe...
P: Con verduras.
R: Con verduras, con patatas, ou... estaban bos.
MEDIDAS E CONTAS
P: Si, entonces vamos a mirar as medidas, tipos de pesas que había antes.
R: Unha patela estaba... equiparaba a 8 quilos.
P: A 8 quilos máis ou menos.
R: A 8 quilos máis ou menos, unha patela, un queixón eran 48x48, tiña 48 de alto por 48 de ancho, era un cuadrado, un cubo de 48, e decían que levaba 50 quilos, se levaba máis ou menos non o sei, estaba equiparado a 50 quilos, e a cesta 100 eran dous queixóns unha cesta, 100 quilos.
P: Eu teño entendido que dez patelas facían unha cesta.
R: Non. Dez patelas unha cesta, claro, equiparábannas a oito pero... porque a patela tamén dependía do canasteiro que a facía, ¿entendeches? Non había unha medida exacta, esas que se compraban en Vigo é o que che digo eu, estaban equiparadas a 8 quilos, sen embargo as que facían aquí en Moaña había de oito e había de doce, había algunha de 12 quilos tamén, eso depende de como a pedira o amigo, o encargado, pero as medidas eran esas, unha patela, poñamos por ejemplo 8 quilos, os guardiáns aqueles que había na lonja a cobrar, porque os barcos que iban a vender á lonja, quero decir a mesa de vendas, esa xa che cobraba pola marca que lle daba o remitente, o vendedor, xa cobraba deles, pero despois se ibas a vender por patelas alí ó rellleno, entonces tiñan uns cobradores, e cobrabanche por cada patela, se botabas unha patela 8 quilos ou 16 quilos ou 32 quilos según as patelas que botaras ¿non? Ó mellor se eran 10 duros cobrabanche 8 pero os 10 había que darllos igual.
P: Ahora falando diso, antes se me esquenceu de falar o que era a targa do peixe.
R: ¡Ai! a parte.
P: A targa, o que era a targa.
R: A targa iso é cando ibas á fábrica.
P: Cando ibas á fábrica ¿non?
R: Cando ibas á fábrica levaba cada un o seu queixón ou cada dous un queixón, un por adiante e outro por detrás, entón tirabas na mesa, porque na mesa... ou se era para conserva na mesa e íbanlle botando sal porque despois na mesa viñan as mulleres para cortarlle a cabeza e mais para ir empacando, emparrillando nas parrillas para levar ó tostadeiro, entonces dábanche a targa por cada queixón que abocabas unha targa, e ó terminar...
P: ¿As targas como eran?
R: As targas eran unhas chapiñas, cada conserva tiña a súa targa, pero polos lados todas eran parecidas, unhas as outras, pero unhas eran de aluminio, outras eran de lata, unhas máis gordas outras máis delgadas, e xa tiñan o nombre da fábrica por se acaso, para que non lle meteras as de outras, e entonces despois ó terminar de coller o das contas que era o que iba a facer o vale, que che ei de contar un caso que me pasou en Vilanova de Arousa que eu non sabía aínda desa, entón contabas os que andaban a acarrexar cada parexa collía a súa, ó terminar, "a ver, ti cantas tes", conta, conta "eu teño tantas, eu teño tantas", e se algún había.. "ti non acarreaches tantos queixóns ¿eh? ¿Donde estuveches?", porque a targa...
P: Porque a targa era por parexa.
R: Por parexa. Porque eran dous.
P: E cando facían parexa cada un poñíase de acordo xa...
R: Poñíanse de acordo.
P: Ou sorteábase.
R: Non, o ir a botar o peixe pois ti ó mellor querías acarrexar conmigo, outro quería acarrexar con outro.
P: Ou con quen cadrase.
R: Ou con quen cadrase, a min cadroume unha vez botar en Guixar con un, andando en Cangas, que eu aquel home non sei como era, a chover coa roupa de aguas vestido, que me reventei do peito, porque había que tirar polo queixón e mais por el, porque el aguantaba o queixón ó lombo sí, pero botar para adiante non botaba, e subir a unhas escalas...
P. ¿Que levaban ó lombo?
R: O lombo si.
P: Atravesado.
R: Non, atravesado non o queixón xa tiña unhas anillas ¿non sabes? Algúns tíñannas...
P: Entonces ibamos donde se cortou, iba coas targas á oficina.
R: Á oficina da fábrica, facíache o vale, tantas cestas a tal precio e canto me das por iso, e despois ti o vale gardabalo ou dábasllo ó patrón pero polo regular ó das contas era o que o gardaba, e o outro día ó ir a Vigo dáballo ó encargado para que o levara á oficina, e despois ó fin do escuro ou ó fin de semana ou cando se fixeran contas, ti na casa apuntabas ¿non? Tantas cestas a tal precio... tal día tantas cestas a tal precio tanto. Tanto de changüí, tanto de changüí do barco, tanto de gasto se había algún gasto extraordinario ó mellor que se cociñaba en algún sitio senón non había nada, non había nada, nada ¿non? Se había carreto de carro había que apuntalo o carreto de carro senón nada, non habendo eses gastos, había que apuntar todos os gastos, e despois ó cabo de facer contas ibas alí, ibas a cobrar a Vigo e levabas a libreta e dábanche unha papeleta, tal día tantas cestas, tal día tantas cestas, e nada, suman tanto en bruto, despois desquitábanche a vendada o que cobraban eles por vender, chamábanlle a vendada era un dous e medio, me parece, cobraban os atraques, cobraban o... despois veu a seguridá social que antes non había seguridá social, cobrábanche tamén, un tanto por cento, e todo viña especificado na papeleta que daban eles, entón despois nas contas mirabas, está ben, está ben bueno, queda libre tanto, xa viña líquido tanto, bueno ese que viña líquido de Vigo despois ti ibas o teu gasto, de changüises tanto tal día tanto e tal día tanto suman tanto, cestas de barco, tal día tantas, porque o barco levaba unha cesta, habendo venda levaba unha cesta sempre, e o changüí se era de dez cestas para abaixo unha, pero si era de dez cestas para arriba dúas, entonces por iso se chamaba changüí doble e ademais había dous reales de bajada, cada día, dous reales para cada home, para cada tripulante, homes e rapaces e vamos, cada parte, porque o rapáz ganaba unha parte igual que o mariñeiro ou que o home, e mais que o patrón, o patrón tamén ganaba unha parte, despois ós outros quen lle pagaba era o amo. Entonces sumaban tanto de changuises, tanto de cestas, tanto de caldeiradas, tanto do gasto, porque daba o gasto unha peseta ou así, bueno suma tanto, resta tanto, tanto, ahora veña, ahora iba o amo e dice, queda libre tanto, ahora a partir, se era a medianil era a mitad para o amo e a mitad para ti, hai 10. 000 pesetas, cinco para o amo e cinco para tí. Se era por partes, se era un barco de partes, según as que ganara, aquí en Moaña eran de 24 x 20 eran 44 partes, dividíase en 44, multiplicabas por 20 aquelo era o que levaba a xente, bueno.
P: Habemos de profundizar mañán máis nese tema, entonces ahora vamos a centrarnos mellor no tipo de medidas que existían, na plaza na lonxa e a vender, falábamos que a cesta tiña sobre 100 quilos.
R: Sobre 100 quilos.
P: A patela sobre oito ou dez.
R: Dez.
P: ¿O queixón?
R: O queixón 50
P: 50 ¿O queixón que se usaba para o croque tamén tiña ese peso?
R: Era igual.
P: Era o mismo.
R: Era o mismo. O queixón foi sempre o mismo, o queixón. Eran de 48 x 48, 50 quilos.
P: ¿Que outro tipo de medidas?
R: Ahora que claro, había peixe que pesaba un máis que outro ó mellor.
P: É o que digo eu.
R: Pero como iba por medida... eu creo que un queixón de croques pesa máis de 50 quilos ¿eh?
P: Debía de pesar máis de 50 quilos.
R: Eu creo que ten que pesar máis, e si é de aqueles burros...
P: Son máis pesados. Levan menos.
R: Polo menos teñen máis cuncha.
P: Tamén levan muitos menos.
R: Levan muitos menos tamén.
P: O peixe menudo tupe muito máis que o peixe grande, penso que debe levar muito máis o peixe ese.
R: Si porque ademais mides un queixón de xurelos e a mitad deles van de pé, e mentres que de xoubas todas van deitadas.
P: Efectivamente, tupen muito máis.
R: Tupen muito máis.
P: Deixan menos hueco.
R: Menos hueco.
P: ¿E cando se collían os pulpos porqué se medían?
R: Os pulpos antes medíanse por uns caldeiros que lle chamaban o balde.
P: Polo balde.
R: O balde que eran uns caldeiros que levaban dez quilos, ou decían que levaban dez quilos, e había uns cacharros que llos traían ás fábricas que era donde traían o tomate, e aqueles levaban cinco quilos, aqueles si que non fallaban, un cacharro así un pouquiño así como un dedo máis por riba, cinco quilos de pulpo, aqueles non fallaban, porque xa eran de aquela medida e...
P: ¿E senón?
R: Entón catro cacharros eran un balde, e antes pagaban por cacharro ou por balde.
P: Entonces son de 20 quilos o balde.
R: 20 quilos un balde. E ahora non, ahora vai por quilo todo tamén.
P: E os pulpos non se secaban e despois non se vendían xuntos, ou non lle acorda iso.
R: Vender ¿cómo?
P: Secar os pulpos.
R: ¡Ai! Sí, Si eses eran os compradores, a donde iban os pescadores para vender o pulpo era ese o secadero, en Cangas había tres, había un que lle chamaban Andrés, había outro que era aquí detrás da casa de Cervera que os fillos foron futbolistas tamén home, a canda o Piñeiro, ¿como lle chamaban?, os Ignacios, Ignacio, e había outro acá no forte que é Pereira que inda vive, inda ten ahora un fabriquín de mexilón, chámanlle os Iglesias os Iglesias, pero conocense máis polos Pereiras que polos Iglesias, non sei por que lle chamaban o Pereira polo visto eran os abuelos ou os pais eran de segundo apellido Pereira, e Iglesias era o... ou cambiaron ahora ou... eu sei que antes eran Pereira e ahora chámanlle os Iglesias.
P: E cando se vendía en seco así.
R: En seco vendíano eles.
P: E como lle chamaban, acórdase se lle chamaban unha liaza de polbos ou...
R: Iso si que non sei.
P: Unha liaza ou un feixe, ¿non sabe?
R: Non sei se era un fardo se como lle chamaban, unha liaza... un fardo non sei como lle chamaban, eu sei que os secaban.
P: ¿Que outras medidas había, a ducia? Por ducias se vendía, ducias centos e milleiros.
R: O peixe na plaza si era por ducias e por centos, ou medios centos.
P: Medios centos e si eran mui menudos por milleiros ¿non?
R: Bueno por ducia era, milleiro era mil, sin embargo despois as ducias son doce, sen embargo medio cento son 50, pero non son catro ducias, son máis que catro ducias, ¿entendeches? por iso hai aquilo de 25, en vez de decir dúas ducias dicen 25, era o conto que che contara eu cando decía a outra que iban a medio real, a medio real as piardas, que son os bojóns, decía "señora a como vai o peixe" "¡ai! mui caro, mui caro miña filla vai a medio real" iban as piardas a medio real, a medio real que eran... un real 25 e se levabas unha ducia costábanche 15 céntimos, e levando 25, dúas ducias costaban un real, aforrabas unha chica, cinco céntimos e daquela era un capital aforrar unha chica cada día ¿eh?
P: ¡Ai! antes iba a contar unha cousa de Arousa, dixo que iba a contalo e na conversación pois desviamonos un pouco.
R: O de Arousa voucho a contar era cando fomos, andabamos en Cangas, e eu era o listeiro, mira de que maneira me... eu naquel barco embarquei así despois de andar ó mar, que o ir eu naquel barco foi un lío que hubo, era un barco de Vigo, e tiña a base en Cangas, tiña aparellos tiña todo e andaba un patrón, e tiña tendal e entonces veu a lunada, era neste mes de Agosto, veu a lunada e en Cangas hai un chaboleiro ou unha chaboleira que é a que dispón todo ¿non? Que leva o coidado de todo, das atadeiras, da casca, de facer a casca, a que se encarga de todo, ou chaboleiro ou chaboleira e aquela era chaboleira, e tiña un tendal e viña a lunada, e preguntoulle, "señor Olivera" chamábanlle Olivera ó patrón, "viñéronme a pedir o tendal" porque alquilábanno ¿non? "mañán queren tender no tendal, Usté vai ó mar ou non", "sí vamos ó mar home vamos, podesno alquilar" alquilou o tendal, anda que chega no outro día á mañán, non tomaron nada daquela noite e viña a luna, había muita luna e "aparello para o camión", e leva para o tendal, e chegou ó tendal e estaba o tendal ocupado, claro e disque inda iban no outro día ó mar e agarrou e tendeulle o aparello por riba dun toxo, porque era alá debaixo do San Roque mismo, e tendeulle alí e vai ela e chamoulle a atención e el contestoulle mal, entón o amo viña todos os días a Cangas que lle chamaban e... Chiquitas, chamábanlle o Chiquitas de mal nombre, ¿non sabes? E chegou, chamábanlle Francisco pero... "señor Francisco pasa isto", foise el alá, e esa a chaboleira o pai tamén era... xa fora patrón, e era aínda pariente meu, e era o Meleiro chamábanlle o Meleiro pero é dos Parceros tamén, e era sobriño de meu pai, e vai e... lío, lío, Olivera para terra, Olivera para terra, e buscou a ese bicho o Meleiro, e dille... e xa fomos po mar no domingo, era o 10 de agosto que embarcamos.
P: San Lorenzo ¿non?
R: San Lorenzo, o día de San Lorenzo, e cadraba no domingo, e nisto po mar, e viñeron tamén os tripulantes del todos os que andaban e mais uns cuantos que embarcamos novos, pero nisto de alí a sete ou oito días ven San Roque, que é o 16, e había un San Roque do Monte alí en Cangas.
P: Si arriba.
R: E atraca barco e todos para bordo, xa había algún que estaba a durmir, pero nisto os que eran do outro patrón querían ir con el, chegou unha noticia... "para terra todos", algúns estaban a durmir e fóronnos a despertar para marchar, quedamos 7 ou 8 dos que embarcaramos, e nisto naquel momento cargamos o barco, se miraras aquela noite alí, era a risa, uns arregazados, outros de domingo, outros de corbata, así como estaban no muelle así para bordo, non sei cantos nos xuntamos, e había un home de Cangas e fomos a botar alá, tomamos, non sei se era cento non sei que de cestas ou noventa e tantas, bueno unha cantidad grande, e fomos vender a Santa Eugenia de Ribeira e mandáronnos a ir a vender ou a botar a unha salazón a Vilanova e había que levar práctico, e había que ir coa maré, e ó estar a botar o peixe quedounos o barco en seco, porque alí baixa muito o mar, acabamos de botar o peixe e inda o barco estaba en seco, "a ver veña as tanzas", e eu collín as tanzas, conta, conta e aí ven un home vello e dime el, "Carril xa foches vender o barco", "non, inda non ¿por qué? vou a ir ahora", "vou eu contigo". E eu ¿non sabes? Dixen eu, ¡coño! como este home dice que ven conmigo que pensa el, que fago trampa eu, non me gustou nada que me dixera aquilo pero díxenlle "veña home, veña conmigo" e fun e deume o vale a ver se estaba ben, e dime el deume así a man me parou e "¿non hai un changüí ou non hai unha propina para o do vale non hai unha propina?" vai o outro, empezou a buscar no caixón, cinco duros, antes había billetes de cinco duros, cinco duros, non teño máis cambiado" díxolle el "ah mui ben, xa está ben". E eu dixen eu este cabrón... desconfiaba del, que viña porque pensaba que eu iba a facer unha trampa alí, e de alí a un pouco dixen eu "bueno eu disto non sabía" xa vin eu por isto home, porque sei que non sabía porque, e viñallo a decir, "senón ti viñas e quedabas sen cinco duros ¿sabes?" e dixen eu "bueno pois entón mire son a 50 reales para Usté e 50 para min, 10. 50 para Usté e 10. 50 para min" "non home non, eu non vin por iso, que non chos quero, son teus, eu como sabía que ti non os ibas a pedir, se eu non os ganaba tampouco" e eu desconfiaba del fíjate. Por eso che digo eu que era iso de facer o vale e alí había aquel costumbre e eu non sabía.
P: Claro igual se quedaba con el.
R: E o outro aforraba os cinco duros.
P: E ahora volvendo a iso das pesas e medidas, ¿nos queda así algún tipo de medidas que houbera antes que ahora desapareceu?
R: Antes nas pesas maiormente e mais nas medidas teño oído falar pero nunca as usei, libras e cuartillos.
P: ¿No mar?
R: Non no mar non.
P: ¡Ai! en terra, pero iso é outro tema.
R: É outro tema, eu no mar non conocín, vendían antes tamén a sardiña tamén a vendían por cento, e por milleiro tamén como os bogóns, pero a min non me cadrou xa.
P: ¿E por caldeiros así?
R: Por caldeiros nada máis que o pulpo.
