MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ANTONIO JOSE BERNARDEZ VILLAVERDE 92 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· Os falanxistas tamén prenderon a moitos da patronal por facer pactos.
· A sociedade quería sacarlle a raba os Ventura para merca-la directamente. Pero había un problema, ¿si houbera perdas, quen se faría cargo?
· En varias ocasións non se gañaba para paga-la raba. O custo da raba descontábase do monte maior
· Era obrigación estar afiliados ó sindicato para ir ó mar. A última hora xa non exercían tanta presión. Tanto os que estaban afiliados ó Pósito como os que ían ó mar sen afiliar estaban considerados como esquiroles.
· A "Casa del Pueblo" foi feita con Romero de Alcalde. Nun principio os afiliados debían pagar 10 Pts pero logo puseron unha cuota de porcentaxe sobre o que gañaran
· Había conflictos internos entre os mesmos cabeciñas.Os dirixentes principais era Os Cancelas, os Vilariños, Os casqueiros, Veiga etc. Veiga operaba maiormente na Ribeira de Vigo
· Cando mataron a Vilariño, todos cantos declararon de Moaña, declararon a seu favor.
· A maioría das mortes foron pola conducta particular. A maioría eran políticos, A Fandiño tomáronno por masón
· Unha manifestación ó chegar a Canexa organizase un tiroteo que chega alcanzar a Cándida Lago. Acusaron a Corbacho de ser o autor do disparo
· Nesa época todo mundo estaba armado ,dice que as pistolas tíñanse dende a mocedade. Os armadores solían ter escopetas para atacar ós arruaces
PISTA 1
P: Non se meteu en nada cando foi da...
R: Non porque eu niso estou completamente... apóioo moralmente porque era...
P: Pero non se chegou a organizar como se organizou a falange.
R: Non, porque a muitos da patronal tamén os prenderon.
P: ¿Sí, tamén?
R: Si por facer pactos e non os cumprir. Por facer...
P: Por chegar a acordos...
R: Porque despois hubo acusacións de un lado a outro.
P: ¿E que outros conflictos hubo entonces tamén, que outros conflictos así acorda cos mariñeiros?
R: Non sendo dese do movimiento ¿tes apuntado algún conflicto máis aí?
P: Si, eu teño conflictos, teño o conflicto da raba.
R: Ese si.
P: Houbo un conflicto de raba que ó parecer había dous tipos de raba, unha que traían de Noruega e outra de Islandia, e seica lle ofreceron, porque esa vendíana a de Fernando Ventura, o de Ventura.
R: E que lle querían sacar a raba, vendela eles, os do sindicato, eles querían quitarlle a raba a Fernando, esa Noruega, e vendela eles, a sociedad aínda, vendela a sociedad deles, ti se ibas á ir á casa de Ventura a buscar un barril de raba, ibas á sociedade e pedías un barril de raba que era en común, gastaches a raba para algo en común, pero como aínda en común había unha cousa, que gastaches a raba e non fixeches os cartos para pagala, ¿quen pagaba a raba? a sociedad, se levaba ganancias que levara as perdas tamén, enton alí non quixeron. Pero nós como estabamos na patronal, e como estabamos na patronal tiñamos asesores, que nos asesoraban, porque nos decían a nós "si ustedes van a casa de un señor de un comerciante y les ofrece la raba más barata mejor para ustedes, pero después si no pueden pagar la raba que se queden con la deuda también" porque despois como van a pagala.
P: Porque a raba comprábase en barriles ¿non? Muita cantidad.
R: En barriles si. En barriles destes barriles de raba ¿non sabes? que eran así redondos, e comprabas a hueva e despois abrías o barril e sacabas a hueva e picabas en trociños pequeniños, facela arenilla ¿non sabes? pero digo eu, bueno o sindicato ofreceuche a raba, quería que se comprara a raba no sindicato, porque nese comprábanlle a raba a un comerciante, el facía outro negocio.
P: Efectivamente decían que lle ofrecía, había outro comerciante que lle ofrecía a raba máis barata que o de Ventura.
R: Un intruso, pero decía eu muitas veces de unha hora para outra, quedabas empeñado coa raba, non se facían os cartos para a raba e quedábanlle a cargo do armador, porque quen quedaba alí apuntado no almacén donde compraba a raba era o armador, non eran os mariñeiros, convenceronse e non, porque ti eres patrón, eu son patrón e armador e como patrón firmo que tirei a raba ó mar, eu como armador digo que a compraches ti, e ti como delegado dos obreros firmas como que comprabas ti a raba, e cando non...
P: A raba desquitábase do monte maior ¿non?
R: Do monte maior. Cando se facturaba, os primeiros cartos que viñan do pescado era para (inaudible) (Pista 1-05. 00) non levaba nada o armador
P: O armador compraba a raba e os mariñeiros tiñan que saber o precio da raba dos barriles porque firmaba entonces un...
R: Non firmaba nada.
P: ¿E como sabía canto gastaba Usté cando, gastaba o armador?
R: Non porque era ó día.
P: Era ó día e se había tantos barriles de tantos barriles valía tanto e...
R: Ahora mismo de terra levabas un barril de raba para o mar que che costaba 100 pesetas, 20 duros e levábalas para o mar e gastaches e non pescaches, ves empeñado para terra con vinte duros, responde por eles, eses vinte duros o armador. Mañán pescaches, tes que pagar a que levaches hoxe e mais a de mañán, tes que pagar os dous quiñóns que levaban, un que quedaches empeñado e o outro que levas de novo, pero a xente non quería pagar o atrasado, quería que as deudas as pagara o armador, e por iso é o conflicto da raba.
P: ¿A sociedad de armadores tiña algún nombre?
R: Non.
P: Non. E a dos mariñeiros sí, en principio chamábanlle Solidaridad Marinera.
R: Solidaridad Marinera.
P: Iso foi en principio pero despois...
R: Despois veu o sindicato, veu a FAI.
P: Si despois veu Fraternidad Marinera ¿non?
R: Fraternidad Marinera, despois de última veu a FAI.
P: A FAI xa case no 36.
R: Porque a FAI recollía a estes de aquí, a de Parejas, a de Bous, a de todo, xa collía o litoral todo, porque despois na República a sociedad fíxose dueño de todas as empresas, queríase facer dueño de todas as empresas, porque na patronal había cada conflicto tremendo, cos barcos de arrastre, chegaba un momento de non ter xente para ir ó mar, amarrar os barcos os armadores, e iso que non tiñan gastos, os gastos todos que había a manutención o comestible que levaban para o mar iba a monte maior, pero o combustible de gasoil de pesca iso todo iba a cargo do armador.
P: Houbo así algúns outros conflictos que non eran relacionados co mar pero afectáballe a veces ó mar. Houbo uns mítines, ou uns debates sobre a lei agraria no 32 que se fixeron uns mítines aquí en Moaña, e normalmente aínda que foran da lei agraria participaban os mariñeiros todos do sindicato, cando fora o problema das cordelerías de Meira tamén iban os mariñeiros a apoiar.
R: Iso era apoiar particularmente, non a entidad. Tiña outro nombre. A entidad, o fondo da entidad era de apoiarse unhas as outras o costume deles era, quen vai a huelga, aquel por isto e por isto, pois quen lle vai a axudar ahora, "hai que ir a huelga, hai que ir a huelga", e se ti estabas convencido coa túa convención crítica que che convenza, pero como é o ramo aquel hai que apioialo.
PISTA 2
P: Eles cando iban ó mar era obligatorio estar afiliado no sindicato deles ou iba ó mar quen quería.
R: Obligáronnos, obligáronnos.
P: Se non estaban afiliados ó sindicato non podían ir ó mar.
R: Se non estabas afiliado ó sindicato chámanlle esquirol, chámanlle esquirol.
P: Esquirol, todos os mariñeiros prácticamente estaban afiliados, entonces.
R: A última hora aquí non había iso porque toleraban todo ¿non? pero o ritmo da entidad era esa, apoiar a todos os que sean socios, o barco ahora non ten xente para ir a costa, e non vai ó mar, e porque non vai ó mar, porque non ten xente, e leva esquiroles pois iso, non pode ser, eses esquiroles non poden ir ó mar, e por iso dos esquiroles, e por iso que se fixo unha embarcación po pósito, o pósito de pescadores cando foi desa huelga de un ano, compraron unha lancha para os socios do pósito e foron todo o ano ó mar.
P: E chamáronlle esquiroles ós que iban ó mar eses.
R: Claro. E chamáronlle os outros esquiroles á aqueles, de maneira que o pósito non tiña máis dereito que, como sociedad había, e o pósito, un caso que fora un mariñeiro, un de alá, que estaba de huelga a ir ó mar cos do pósito, o pósito recollíaos e cando ó pósito non lle facía falta non llos daba, esa é cousa que non ten cabeza todo é basado na política.
P: No 34 hubo un intento de unha revolución en Asturias e foron detenidos todos os do sindicato e chegaron a prohibir o sindicato, e os cabecillas, ¿non se acorda?, e tamén sobre ese ano tamén houbera unha manifestación aquí en Moaña porque protestaban contra a entrada libre de peixe que entraba en Huelva en Isla Cristina, en Moaña chegarase a facer unha manifestación grande, para que non entrara o peixe libre, que fora o peixe baixo lonxa controlado,
R: Non me dou cuenta deso.
PISTA 3
P: E eles chegaron a facer o que era a casa do pueblo ¿non? Aquela que fixeron na Seara, en principio...
R: Pero a casa do pueblo é cando Romero fixo o sindicato, cando Romero era alcalde foi cando fixeron a casa do pueblo, pero era a casa do pueblo dos socialistas, e cando os outros pasaron á CNT, fixeron un sindicato tamén puxeron o nome da CNT, porque eles tamén fixeron unha casa.
P: En principio era donde está ahora a casa do concello e despois vendéronno ¿non? Despois pasaron a facela na Seara.
R: Na Seara. Donde está alí o de pagar a contribución. Pero a casa dos socialistas era onde está o ayuntamiento, esa era para favorecer a Romero cos cartos do pueblo.
P: ¿E aquela da Seara?
R: Aquela era do sindicato.
P: ¿Que a costeaban entre eles?, iba do monte maior ou os socios ou afiliados pagaban unha cuota aparte.
R: Pagaban unha cuota do bolsillo deles.
P: Non sabe máis ou menos canto.
R: Mandábanlle poñer 100 pesetas.
P: 100 pesetas, iso é muito daquela época ¿non?, 100 pesetas que sería ó ano.
R: O total 100 pesetas. Aquela era a cuota que era a cuota sindical, pero despois púxeronlle o un por cen do que ganaban, puxeron 100 pesetas e ó mirar que a xente non aceptaba puxeron o un por cen, se ganaban pagaban o un por cen.
P: ¿E o pósito estaba feito xa? non
R: Non.
P: O pósito fíxose despois.
PISTA 4
P: ¿Quen era así o máximo cabecilla?
R: Os máximos cabecillas eran os Cancelas de aí arriba.
P: Os Cancelas que vivían na Canexa.
R: Que vivían alí na Bouza, os Vilariños...
P: Había un de Meira tamén o Veiga.
R: Os Casqueiros, o Veiga, ese Veiga anduvo por todo, ese operou máis na ribeira de Vigo que aquí en Moaña, ese operou máis na ribeira de Vigo. Porque estes eran os do sindicato que se iban a meter á ribeira cando viñan as embarcacións e paraban o peixe, e de aí veu o lío todo, eu acórdome cando foi diso, cando mataron a... cando fusilaron a Vilariño.
PISTA 5
P: ¿A Fandiño?
R: A Vilariño, que andaba... porque colléronno en Vigo, todos cantos foron a declarar de aquí de Moaña, todos declararon a favor deles, todos declararon a favor deles, foi pola requisa de armas ¿non?, porque daquela eu acórdome que chegara alí a falar non sei quen era que foran a buscar a Vilariño a casa, estaba na casa, e viña de aquí do puesto un sargento do Guardia civil e mais dous ou tres guardias.
P: ¿Como lle chamaban o Rabioso?
R: Non, o Rabioso non era, aquel era da Guardia Civil pero este era carabinero, era cando estaban as tropas da guerra e foi cando o mandaron prender porque estas eran as órdenes que viñan dos outros pueblos ¿non? Onde estaban fichados era alá, non era aqui, aquí coñecialos de vista, a fulano de tal a buscalo, Manolo de Vilariño, tal día, tal día, tal día, Ustées... a requisa de armas e cando estaba Fandiño de alcalde, e el negaba rotundamente, e coa misma o dia que viña descrito que fora a requisa de armas, aquel día non fora, non fora ningún día, pero estaba na lista de ir e nunca quixo ir, e con todas as pruebas que tiñan alí de todos cantos... porque o mismo día que o acusaron de ir a requisa de armas, aquel día mismo tropezaron a patrulla con el no panteón aquel mismo día, estaba avisado por outro conducto pero non por ese conducto, pola requisa de armas, el confesou sempre hasta última hora que non fora á requisa de armas.
P: O Vilariño quen era o home de Nieves Anselo.
R: Era irmán.
P: Era irmán.
R: ¿De Nieves Anselo?
P: ¿Non era Vilariño?
R: Era Vilariño, pero era irmán.
P: E cando detuveron á xente, facíanas... xuntabannas... habilitaban cárceles ó mellor unha casa do pueblo, alí na Seara facer unha cárcel e facíase un comité popular digamos, un comité...
R: Mandaban prender ó fulano, prendíanno, aquí por orden de aquí non houbo ningún.
P: Pero non lle facían xuízos así públicos.
R: Aquí nada.
P: Non.
R: Aquí non xuzgaron a ninguén, facían os conductos polas cousas que os encausaban, por aquilo, miraban se estaba ben ou estaba mal, e viñanno buscar e listo. Aquí as mortes que se fixeron aquí foron polo conducto particular, hechos como, que me fixeches ou que che fixen, e os que máis conductos tiñan, tiñan os políticos, a Fandiño ¿porqué mataron a Fandiño?
P: E a Fandiño que o acusaron de queimar a iglesia de...
R: Non, a Fandiño acusáronno de masón, porque o fillo veu de América, de Nova Iork, e cando veu aquí veu de Nova Iork, e cando estaba aquí era como un compañeiro coma todos, despois marchou para Nova Iork, el meteuse algo na masonería con xente que conoceu alí, con masóns e tal, e despois aquí tomáronno por masón, pois mira que hubo xente... canta xente se ofreceu a ir de testigos, e en Vigo non reconoceron nada, estaba alí xuzgado como masón, e masón e masón e masón era ¿non?... pero delito non cometera.
PISTA 6
P: A Usté acórdalle algo da guerra dos carlistas, de falarlle o abuelo ó mellor, da semana tráxica de Barcelona e da Guerra de Cuba, tampouco, non solían falarlle ¿non? ¿E como foi a morte de Cándida Lago?
R: Pois ela viña nunha manifestación da CNT.
P: ¿Que coincidira coa república?
R: Si, na república, era Corbacho o jefe, que era maestro de escuela, e na manifestación aquí no...
P: ¿Viña Romero tamén?
R: Romero non viña. Porque Romero é de outra política, porque Corbacho era máis afiliado á CNT.
P: ¡Ai! e Romero era radical.
R: Era radical. Entonces claro, pois estaban na juventud católica, estaba muito de (inaudible) (1.34) estaban alí 10 ou 12 os de Primitivo, ó chegar a boca da Canexa organízase un tiroteo.
P: ¿Tiroteo entre quen?
R: Porque veu a Guardia Civil, encima deles xa, e ó chegar a Guardia Civil organízase o tiroteo, porque a Guardia Civil veu enseguida e ó chegar á Canexa, pois a subir para arriba organízase o tiroteo e estaba alí a guardia civil
P: ¿Non se sabe quen disparou?
R: E nisto foi cando colleron a José Benaro, ese era acusado polos deles, pero a quen acusaban os de aquí era a Corbacho, contra quen disparara Corbacho.
P: Acusaban de dispararlle Corbacho.
R: ¿Como?
P: Acusaban a Corbacho de disparar ou que querían dispararlle a Corbacho.
R: Querían dispararlle a Corbacho, querían matar a Corbacho, pero Corbacho matara a muller esa, quen matara á esa muller fora Corbacho, porque cerrouse o tiroteo alí.
P: E levaba armas daquela o...
R: Claro.
P: Despois ó final ¿non se chegou a saber?
R: ¡Que va! non se chegou a saber nunca.
P: Porque chegara a haber un xuízo en Pontevedra e todo ¿non?
R: En Pontevedra pero non había testigos, porque despois tiña esa pandilla de... todo no sitio, os Romeros, os Taconeros que eran unha pandilla de rastreros toda.
P: ¿E aquí chegou a haber a CEDA, en Moaña?
R: ¿Cómo?
P: ¿Chegouse a formar a CEDA en Moaña?
R: Non, quixeron formala pero non. Non porque...
P: ¿E por parte das dereitas non había xente que estuvera tamén armada, organizada?
R: Armado, todo o mundo estaba.
P: Estaba todo o mundo ¿non?
R: Armados nas súas casas, porque cando empezaron a botar bombas nas casas e iso, pois non tuveron máis remedio que armarse.
PISTA 7
P: ¿E donde se conseguían as armas, quen as conseguía? comprábanse por aí...
R: É que muitas armas, muitas veces as tiñas de juventud ¿non? unha pistola e iso despois usabasna para... se tiñas unha escopeta usábasna muitas veces cando ibas ó mar, porque se ibas ó mar e non levabas unha escopeta era mellor que non foras ó mar, porque che viñan os arroaces e che comían todo o aparello. Coma che viñeran os arroaces cando estabas a traballar perdías o aparello, peixe e todo.
P: Levaba a escopeta para matar os arroaces.
R: Para defenderse dos arroaces ¿non? Un alcalde que... era de alá de Figueirido
P: ¿Como lle chamaban
R: Non me acorda. Que era da Fraga.
P: ¿Saavedra? Saavedra non sei se chegou a ser alcalde ou non.
R: Non, era da Fraga, era o mellor contribuente que tiña o ayuntamiento, un dos mayores contribuyentes que tiña o ayuntamiento de Moaña.
P: ¿E era da Fraga?
R: Da Fraga.
P: Non sei, na Fraga hai moitos Juncales, ¿e que lle pasou a ese alcalde?
R: Era cando eses tiroteos, era cando estaba neses tiroteos.
P: Dos tiroteos do 36, ¡ou do 36!, do 33. porque alcaldes, ¿non sería o Pereira Molanes, Manuel Pereira Molanes? ese foi mestre, despois alcalde o que estuvo desa foi o Seoanes, "Botatronos".
R: Eu dígoche na república.
P: ¿Na república quen foi? foi Romero e Fandiño.
R: Máis para atrás.
P: Máis para atrás, o primeiro foi Ernesto Carballo que tiña a fábrica do Con.
R: Máis para atrás aínda, inda máis para atrás.
P: Máis para atrás de Ernesto Carballo ¿dos primeiros da Republica? non me dou conta, sei que despois na dictadura de Primo de Rivera fora Carballo, fora Manuel Pereira e Ricardo Simil, non sei.
R: ¿De donde eran eses non sabes?
P: Eses eran maestros ¿E non se acorda de cando veu a dar os mítines Gonzalez Rodal?
