MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ANTONIO JOSE BERNARDEZ VILLAVERDE 92 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· A lúa chea indica o vento que vai a vir
· Destaca o labor de José Costas na promoción das Confrarías. Conseguiu que o marqués de Valterra donase unha lancha para Moaña
· Os fondos sociais da Confraría eran os socorros mutuos, a escola do Pósito e a cafetería. As sociedades de mariñeiros opoñíanse.
· Corbacho Pajares , maestro, formou o Partido Socialista
· José de Serafín tiña dous barcos. Un deles, indo a reparar a Vigo incendiouse e culparon o patrón do barco.
· Antes levantábase a gareta a man.Cando instalaron as maquiniñas nas lanchas de remo, os armadores pediron unha parte máis polo gasto ocasionado e que ó mesmo tempo aforraban traballo a xente cando levantaban o aparello
· O conflicto rematou cando viñeron outros barcos con outras milloras
· Tan pronto como se achegaran as eleccións, aumentaban os conflictos. As mulleres non podían votar
· Había mariñeiros que tamén traballaban na coia do carbón
· A folga pola cuota da mutualidade durou un ano. Levaron a frota para a Base Naval de Ríos. Armadores, familiares e amigos padeceron estragos nas viñas, e incluso puséronlle bombas nas casas e barcos. Chegaron a montar guardia con escopetas nas súas propiedades
· A patronal tiña unha mutua que pagaban un 10 ou 12% que cubría os riscos
· Un día que había títeres, estaban faenando e sintiron un estoupido. Voltaron a casa e comprobaron que lle pusera unha bomba que destruíu o motor do barco
· Houbo a quen lle picaron ata 80 cepas
· Chegaron a colocar máis dunha ducia de bombas. O final acabaron por porlle unha a Romero, fundador do sindicato Solidaridad Marinera
· A orixen do conflicto estaba baseada na política. Rematou cando chegaron novos barcos con outras normas
· O conflicto do precio da sardiña xurdiu cando a Sociedade quería vender o peixe e quedarse co que sacaban os intermediarios.
· Sería millor co control das vendas fora feito pola Confraría
· Os barcos moañeses foron a Ribeira de Vigo a interceptar outros que ían. vender ó Berbés .
· Os mariñeiros tiñan un delegado sindical
· O Movimiento fíxonos decair
· O acoplar os motores ás traíñas modificáronse as condicións do reparto Anteriormente facían 9 partes para o armador e 20 para os 20 mariñeiros Despois a 20 por 20 e un changüí si pescaban ata 10 cestas. Si a pesca superaba as 10 cestas o changüí era de dúas cestas para os mariñeiros e unha para o armador
· Os mariñeiros de Moaña fóronse meter cos palometeros e pararon as bakas na Ribeira de Vigo. Acumulouse muito odio e no Movimiento pasou o que pasou
· O chegar o Movimiento os Radicales que non foron coa FAI salváronse. De ahí que non lle pasara nada a Romero, un dos máximos dirixentes sindicales
· Culparon a Fandiño pola requisa de armas e matáronno no Movimiento
REFRÁNS
P: Non se acorda de refráns que houbera así... os peixes cando están en comida que están a punto de desovar, que son máis ricos, ¿non lle asignaban ningún nombre como eso? Como a sardiña que falamos antes. A sardiña que en San Xoan pinga no pan.
R: Tiñan así a modo de... a sardiña cando está boa era no mes de noviembre, é cando máis grasa ten.
P: E os arroaces, non se facían ningún refrán, ou as gaviotas, non se decía "gaviotas en terra mariñeiros á merda" ¿non se decía? ou "arroaces no porto temporal no horto", ¿non?
R: Os arroaces foi un pescado no mar que fixo muito daño, ese é un peixe do mar que fixo muito daño.
P: Si, facía muito daño nas redes. Xa o contou. Entón non se acorda así de refráns, ó mellor o ceo cando está escamento quere decir algo, "ceo escamento chuva ou vento".
R: Eso si.
P: Non se acorda así de refráns.
R: Solamente acordo, cando a luna está chea indícache ó vir a noite, cando o sol pasa por ela e a nube pasa por ela quere decir a inclinación do vento que che vai a vir, e o vento inclina a nube e pasa pola luna, e a luna se inclina do vento que vai a vir, e de que vento ven. Como tal a luna ahora está aquí, está azul e a nube vai para o norte, vai para o norte e temos sol, porque está a luna ó outro lado, e eso hai que ter. E cando a luna está menguante vai tirando á mitad coma se fora... e decir que esa luna cortada por aquí e esa é a mitad da luna, se a luna vai tumbada así, eso no verán muitas veces acertaba ¿non sabes? Indicaba "luna tumbada marinero en pie, luna de pie marinero tumbado".
P: Tumbado na cama, non podía ir ó mar.
R: E eso muitas veces, salías e mirabas o ambiente, sales a ventana ou o balcón se non miras unha estrella ou se non miras a luna pois non sabes de donde vai, inclínase na dirección que ten o vento, e nubarróns cando hai, sabes a dirección que leva.
P: E a lúa cando leva cerco, a lua cando leva un redondel de nubes ó arredor, chámase "lúa de cerco, chuva de certo" ¿Non dí o refrán así?
R: Non acordo. Eu fixome na orientación.
P: Mire e de lendas sobre o mar, sobre contos que eran fantásticos, que non eran reales, lendas sobre o mar, ó mellor había contos de pedras ou de rocas ou así, pedras que se sumergían ou que desaparecían no mar, ou que había sirenas no mar, non se acorda, non lle contaban así os vellos, non lle contaban dese tipo...
R: Non, iso era talmente, talmente como cando ibamos a bautizar a un recién nacido, ibamos polo mar nun barco de remos e había pedras, e en Moaña tiñan un nombre e en Cangas...
P: A misma pedra tiña outro.
R: Porque tiñan unha dirección o barco, e como non tiñan nombre poñíanlle ese nombre, porque na Costa da Vela tes"Cú de lobo", "Cú de lobo" non ten significado, pois a unha das pedras, a un hueco da pedra chámanlle "Cú de lobo".
P: E neses buracos pensábase que vivía alguen?
R: Peixe. Se metía o pescado alí.
P: Pero había uns buracos como a Cova da londra en Tirán, que está arrente ó cementerio.
R: Alí puderon vivir alí durante un tiempo.
P: Pero decían que ó mellor había animales que rompían o peixe, decían, animales que podían ser unha londra, unha dilusiña grande que rompía o peixe que se metía, un tipo castor.
R: Muitas cousas, muitas lendas e muitas cousas desas é como as bruxas, hai que ir ás bruxas para botar á bruxa fóra do barco.
P: E non lle contaban así, non se acorda de ese tipo de lendas, de contos ou de creencias, ó mellor ¿nunca oiu falar de santos que aparecían no mar e que facían milagros?, como San Bartolomeu por exemplo.
R: Santos (risas) non.
P: Non ten oído falar de santos que aparecían, de peixes xigantes, ou calamares xigantes ou peixes que viñan nos aparellos e non se sabía como eran, ¿non tiñan fantasías desas, non contaban os mariñeiros? Ver monstruos o lumineiras, ¿deso non se acorda?
R: Eu a esas cousas non lle facía caso.
P: Pero falábase ¿non? E así monstruos ou das neboeiras, cando había néboas, que se pensaba que viñan mostruos polos lados, polo costado.
R: Esos pensamentos non, eso era cousa de rapaces, muitas veces iba un pai cos fillos e o pai decirlle "non ves que che ven o lobo e cómete o lobo, eu marcho" e o querer marchar empezaba a chorar o rapaz agarrábase a el, e a cousa ven de aí, para que o rapaz tuvera medo e non salira, pero ó ter uns anos salía, non lle facía caso o lobo nin ó raposo, nin nada.
P: Bueno eso era mentras tiña medo.
R: Porque realmente ós rapaces poñíamoslle eses nombres, decíamoslle iso, porque existían os animales, sabían que existía un lobo, un can unha ovella, decíamoslle cousas que existían.
PISTA 2 MOVEMENTO SOCIETARIO
P: Vamos entrar a facer un pouco de historia de as personas, os tipos dirixentes, das sociedades que decía, o outro día falara así das cofradías, da cofradía que estuvera montando...
R: A labor das cofradías.
P: Si, este... José Costa
R: Mira a labor de José Costa, non ten límites, non ten límites, porque foi sana e aproveitada.
P: Era boa idea as cofradías, ademáis el foi un dos máximos que impulsou as cofradías por toda Galicia.
R: Por toda Galicia, era inspector de toda Galicia.
P: Si era inspector xeral.
R: De todas as Galicias. El o gusto del era que as cofradías, os pescadores se levantaran en cofradías, en vez de sociedades en cofradías, eliminar as sociedades, apoiadas polo estado, o Marqués de Valterra era o único productor das cofradías en toda España ¿non? As Cofradías foron montadas por o Marqués de Valterra, e el desde que se empezou, traballou aí como un descosido, traballou como un descosido, pero mismo dentro das cofradías ahora nas cofradías locales, pois non sei que lle pasaba a ese home, como o odiaban tanto, e todo era pola intervención das sociedades, porque con tanta huelga que facían as sociedades, pois non tiñan os mariñeiros se pertenecían ás cofradías, estaban parados tamén, e ordenou ó marqués de Valterra que lle dera unha lancha para a cofradía de pescadores de Moaña, e conseguíuna.
P: Conseguiron unha.
R: Unha lancha e despois resulta que cando se terminou a huelga querían ir ó mar na lancha da cofradía porque tiñan máis libertad, máis libertad no sentido que non a tiñan que cuidar, o que tiña que cuidar a lancha era o armador, esa da cofradía quen a tiña que cuidar...
P: E traballaban eles, claro.
R: E traballalos eles, e cada un que collera a súa libertad.
P: E a lancha esa da cofradía os sistemas do changüí era igual
R: Igual, non se modificou nada.
P: A cofradía coma se fora o barco do armador.
R: Unha lancha máis e un armador máis. E ahora con respecto a esto, todas estas melloras, non melloraron as cofradías.
P: Si, coa idea que tiña el de lanzalas non foi arriba, non chegou a callar esa idea.
R: Viñeron os sindicatos, e despois os sindicatos de mariñeiros, os sindicatos de aquí, porque o problema eran as huelgas.
P: Era o problema máis grande.
R: O problema eran os políticos coas huelgas. E a cofradía era solamente as sociedades, estaban alí, tiñan unha conta mensual, tiñan que pagar os socorros mutuos, que era como ahora o seguro de enfermedad, e tiñas o medicamento, tiñas as dietas.
P: Que outros fondos sociales tiña a cofradía aparte, tiñan os socorros mutuos e montaran unha escola, ¿non? ¿a escola do pósito non a montaba a cofradía?
R: Era a escuela de enseñanza por medio da cofradía. Que era para os pescadores da cofradía e muitas veces metía algún dos que non eran, porque... non podía, chámolle obra de caridad, van pedir unha limosna e fas unha obra de caridad.
P: E tiña así máis fondos sociales a...
R: Non tiña fondos sociales, porque quen levaba a dirección da cofradía era a dirección, o Instituto Social da Marina, tamén cando había algo tiña que atender o Instituto Social da Marina, a min a gustoume a obra da cofradía, a composición dela pero non despois o mandato. Porque despois de que desapareceu Pepe...
P: Na cofradía eran socios quen quixera, e entraban tanto mariñeiros como armadores, como...
R: Todo.
P: Todo o mundo.
R: Todo o que fora pescador entraba na compañía, que fora pescador ¿non? Ahora os forasteiros tiñan que vir acompañado dun socio, sendo forasteiro, porque había muitas veces que viña así forasteiros e viñan de Brasil e por aí e querían entrar, porque polo visto leían a prensa, e non os deixaban entrar.
P: Tiña que estar presentado por un socio.
R: Iso era a obra que lle daban ós conserjes, e despois tiñas o café.
P: O café, ¿e iso todo era o pósito xa?
R: Iso todo era o pósito.
P: Iso era o pósito. As cofradías as que pretendía Costa ¿non?
R: Iso eran melloras que tiña a cofradía.
P: E non foi arriba por iso, por culpa das sociedades, dos sindicatos e todo.
R: Despois do derrumbamento foi todo abaixo.
P: ¿Cantas sociedades había? había sociedades de mariñeiros, había sociedade de canteiros tamén.
R: Os canteiros era unha sociedad que había antes eses derrumbouse tamén, non chegou arriba, eses despois incorporaronse na irmandade de obradores, porque tiñan algúns terrenos e tal e se incorporara, eses desapareceron. O partido socialista montou o partido socialista e despois os outros foron ás izquierdas e...
P: ¿Como viñeron os socialistas a Moaña? ¿antes non creo que houbera socialistas non?
R: Antes en Moaña eran os que máis había, porque eran os Canteiros, os canteiros eran os socialistas.
P: ¿E como se formaron as sociedades de mariñeiros?
PISTA 3
R: O primeiro que veu foi un que lle chamaban Corbacho.
P: Corbacho, ¿ese que foi mestre?
R: Era maestro, e empezouse a meter cos mariñeiros e empezaron a facer o partido socialista e foi cando fixeran.
P: E non viu un antes un de Cangas a formar a sociedade de canteiros, o Rodal non...
R: Hubo algúns que intentaron, case todos os maestros aquí eran socialistas, bueno cando mataron a esa muller...
P: Si a Cándida Lago. Isto xa é máis ou menos durante a república ¿non? ¿e antes non hubera así conflictos?
R: Non, porque non había en que facer huelga.
P: ¿A José de Serafín non lle queimaran un barco, non lle plantaran un barco?
R: José de Serafín tiña dous barcos, e tiña dous aparellos e anduvo ó Leixós, e quixéronse meter con el, varias veces.
P: ¿E xa había Sociedad daquela?
R: Si había, e unha xente das sociedades andaba a traballar nun barco del, e resulta que un barco vindo de aquí para...
P: ¿De aquí para donde?
R: De aquí para Vigo, que iba para o taller, a reparar ó taller, pois empezou a arder aí no medio do mar, e quen é, e quen é, pois o barco de Parada que iba para o taller e plantoulle fogo, e aí frente a Guía, foi ó fondo aí, non se notou o barco para nada.
P: Pero ardeu así casualmente ou plantáronlle a propósito.
R: O que nunca se supo.
P: Nunca se supo. Sonárase muitas cousas, de que desconfiar de...
R: Botáranlle as culpas a... porque o que andaba de patrón de costa era este, Martínez que era de aí da Bouxa, que era Antonio Jopito.
P: Non me dou conta quen é.
R: Dos Jopitos Cándido, o difunto de Cándido Jopito, era sobriño del, Cándido Jopito era un tío del. Ese é un (inaudible) (pista 3-02.32) da Sociedad, e como era el o patrón de costa e non había nadie máis que el e o maquinista, achacóuselle a el e non se supo máis nada.
P: Daquela Romero non andaba ¿non?
R: Romero andaba noutra época xa máis adiante.
P: É máis reciente.
R: E organizaron. Romero, cando Romero se meteu na sociedad, facendo a política, pois ese Romero fíxose presidente da cofradía e andaba con Táboas ó mar, o noso primo.
P: Táboas o que marchou para Baiona.
R: Si o noso primo Fanchuco, cando marchou para Baiona, e daquela empezaron a machacalos ós armadores, de outra vez ó Lestón tuveron que mandalo de aquí, marchou para Baiona a traballar. Pero iso era objeto todo político.
P: Todo político ¿non?
R: Todo político, nada de melloras para nadie.
P: ¿E como veu Emiliano Pérez a Moaña.
R: Pois veu nun mitin.
P: Apareceu nun mitin. Do partido radical era de aquela ¿non?
R: Do partido radical socialista.
P: E a partir de aí xa empezaron os conflictos que había entre os mariñeiros e...
R: Si e armadores.
P: O primeiro conflicto cal foi, ¿o da maquiniña?
R: O da maquinilla, porque antes os barcos inzábase a jareta a man, cando largabas o aparello largábase a man, ¿non? e despois montáronlle maquinillas as.. que eran lanchas de remos con motor a bordo, era lanchas de remos pero tiña motor, eliminouse o remo, pero aumentouse máis o aparello, e aumentouse unha serie de gastos máis grande, e coa maquinilla pois, aforrabas o traballo da xente, levantar o aparello, pero traíache máis gastos, era máis rápido, cerraba primeiro, todo ben ¿non? pero pedían unha parte os armadores, unha parte máis, non pedían máis que unha parte, pero como andaba a política no medio pois...
P: Ese foi con Táboas, o da maquinilla, ¿o primeiro que puxo a maquinilla foi Táboas?
R: Non, o primeiro que puxo a maquinilla foi o Lestón e mais Táboas e algún máis por aí, e despois foi cando marcharon para Baiona.
P: O problema máis gordo entonces, foi con ese con... a raíz dese conflicto tuveron que marchar.
R: Polas huelgas ¿non? pero ahora o Lestón xa era con outro barco, xa non era co barco que tiña primeiro cando hubo o lío ese.
P: ¿E durou muito tempo?
R: Xa non volveron.
P: Non, digo se durou muito tempo esa huelga, ese problema.
R: Non foi huelga, non foi huelga.
P: ¡Ai! non chegou a haber así...
R: Non foron ó mar os mariñeiros e listo, por orden dos sindicatos.
P: Si, e despois como chegaron, ¿chegaron a algún acuerdo por culpa de esa parte ou non?
R: Por esa parte non chegaron a acuerdo.
P: Volveron ó mar.
R: Volveron ó mar con outros barcos máis grandes, viñeron outros barcos de fóra de aquí e claro como os outros barcos de outros puertos xa tiñan outras mellores, compensaron ós de Moaña coas melloras que tiñan, e aquí non arreglaron o conflico, pero en Cangas había outras melloras, pagaban polas (inaudile) (pista 3-06.27) e por eso e cando terminouse o conflicto non había barcos para ir á ardora, porque ibas ó caldeo, pero non ibas á ardora.
P: E a maquinilla probáronna ó caldeo aínda. Cando puxeron a maquinilla andaban ó caldeo aínda ¿non?
R: Esa era mellor para a ardora, porque facían muitos lances sen mirar se topabas o (inaudible) (pista 3-06.57)como lle chamabamos nós, e a xente cansábase, e despois quen levantaba o aparello era a maquinilla, pero había veces que... antes unha jareta, un cierre dunha jareta che duraba x ó mellor unha maquinilla non che duraba x.
P: Si, pero me decía que eran colocadas ó mellor en traineras, en traineras e ter un motor novo, ¿ou xa eran barcos grandes?
R: As maquinillas eran con barcos de traineras, e despois cando se foron montando xa fixeron barcos novos como o de Táboas e o Lestón e ese.
P: ¿O conflicto que foi cos barcos novos xa ou con traineras adaptadas con maquinilla? O problema da maquinilla.
R: A primeira vez foi coas maquinillas de barcos de remos, que se modificou a motor, ¿non? Veu o conflicto cando marchou o Lestón, pero despois cando viñeron os barcos máis grandes.
PISTA 4
P: Había así algún problema máis, ¿da raba non chegou a haber problemas por culpa dos precios?
R: Os conflictos tan pronto se acercaban as eleccións xa empezaban os conflictos.
R: Facían coincidir as eleccións cos conflictos.
R: Nada máis. A huelga eran os conflictos, buscar conflictos cando viñan as eleccións para organizar a...
P: ¿E había muitas eleccións daquela?
R: ¿Aquí? Todos os anos.
P: ¿E as mulleres tiñan voto?
R: Non.
P: Non podían votar ¿E quenes votaban os maiores de 21 anos?
R: Si, maiores de 21 anos, pero máis tarde xa co movimiento de Franco, xa votaban todo o mundo traballadores, tanto labradores como... porque organizaron a irmandade de labradores e homes e mulleres, porque muitos que estaban apuntados na irmandade de labradores, traballaban na pesca.
P: Si, que era un complemento da...
R: Era un complemento.
P: Da economía ¿Chegou a haber algún conflicto tamén, así entre as sociedades polas leis sociales?
R: Non, aquí polas leis sociales non.
P: ¿E conflictos así de cara ós ricos tamén?
R: Pero vendo ós pescadores que estaban enrolados tanto na hermandad de labradores, coma na cofradía de pescadores, eran tamén asociados na de colla de carbóns, que chamábanlle os da colla, e muitas veces tiñan conflictos entre eles, pero non podían acudir nunca ós conflictos mariñeiros, esa parte como non era local, que era provincial era Vigo que os do carbón eran de Vigo, aí tiñan unha pandilla deles que cando había lío alí, viñan a traballar á pesca, cando había lío no carbón non estaban parados, viñan a traballar aquí e deixaban aquello.. a atraer a xente eu non mirei nunca cousa máis sucia.
P: Non chegara a haber unha vez unha huelga grande que case durara un ano.
R: Un ano enteiro.
P: Un ano enteiro, ¿por que era? pola póliza de mutualidade ¿non?
R: É polos conflictos eses.
P: Non se acorda a que era debido, pola póliza que se sacaba unha parte do monte maior, ou se sacaba... a póliza da mutualidade de accidentes de traballo, non sei mui ben quen a tiña que pagar, se o armador ou se os mariñeiros.
R: Pero iso foi antes.
P: E ese conflicto durou case un ano.
PISTA 7
P: E recorda que que lle botaron unha bomba ó barco seu.
R: Nós tiñamos o barco amarrado aí, que había títeres, aí na plaza, había facendo uns títeres.
P: Títeres destes ambulantes.
R: Títeres deses ambulantes. Eu non estaba na casa, eu estaba..., eu e Pepe e Cándido e Antonio, os catro, tiñamos un bou e andabamos ó bou, para ter para comer, e sentimos a explosión ó escurecer, estabamos en Tirán e nós viñemos, dixen eu "aí algo pasa" porque estaban botando bombas nas casas, "algo pasa aí, vamonos" e viñemos e cando miramos que era o noso barco, o barco estaba varado na area, próximo á terra, non tiña o aparello a bordo, tiña motor e tiña (inaudible) (pista 7-00.48) no lado que estaba tumbado o barco, metéronlle por debaixo, non lla botaron a bordo, botáronlla por debaixo da... polo lado que estaba descuberto o motor.
P: ¿Fixéronlle muito daño?
R: O motor non serveu.
P: Non serviu, ¿e que lle fixo un buraco grande no barco?
R: Se o ibas a arreglar xa non tiña arregladouro.
P: E despois ese barco non sirve para nada.
R: Ese barco arreglouse no carpinteiro e hubo que montar outro motor.
P: E non tiña seguro por iso daquela, ou pagáronlle o seguro tamén ¿Non o tiña asegurado contra iso? O barco.
R: O primeiro non estaba asegurado.
P: Tamén me decía que botaban viñas, que picaban as viñas todas.
R: E o que picaran eran 80 cepas.
P: 80 cepas, e iso normalmente que eran de armadores ou de familiares de armadores.
R: Algúns eran de armadores, porque os armadores tiñan algún viño, como tiña o abuelo, o como tiña o meu tío Manuel e algúns viñedos que tiñan, como o difunto de Tanoura e algúns armadores que tiñan algo de terreno, cortáronlles as cepas, aquilo era unha descomposición.
P: ¿E quen lle daban as bombas, donde as conseguían?
R: ¿Ós socialistas lles daban as bombas?
P: ¿Donde as conseguían entón?
R: O que lles sobraba a eles eran bombas. Para lle botar a José de Rodas ou a Evaristo cando botaron ó noso tío Enrique, cando lle botaron a Tanoura cando botaron a... polo menos 10 ou 12.
P: Botaron muitas.
R: Botaron muitas.
P: Normalmente eran os da sociedad.
R: E despois terminaron por botarlle as bombas despois a Romero que era o da organización da sociedad, porque despois a sociedad ¿que fixo? Romero non iba ben con FAI, daquela era FAI.
P: Si a CNT.
R: A CNT a FAI e a FAI fixoa entre Eugenio de (inaudible) (pista 7-03.24) que vivía aí, entre Manuel, Manolo o de Camila ¿non sabes? Ti non o conoceches, Manolo o irmán, Eugenio, era un puñado, pero eses xa foron a máis alá.
P: Máis radicales aínda.
R: Eses xa foron máis radicales, eses querían que o capital fora repartido, os socialistas eran...
P: Querían parte no capital tamén.
R: Eses querían parte no capital. Mirando ben de donde veu o orixen todo, viña dos políticos, o orixen de todo esto que non era nada, o orixen viña basado na política que había e nada máis.
P: E que ó mellor prometían...
R: E despois que pasou ¿non sabes o que pasou despois?
P: Despois cando, no 36 cando veu a... si despois hubo unha venganza ¿non?
R: Despois veu todo.
P: No 36...
R: Non xa polo que se meteu aquí, porque cando aquí se meteron, metéronse para estar nas outras partes tamén, e eran os mismos, era o comité deles que andaba facendo a revolución por todos os lados.
P: E como acabou o problema ese da póliza, ese foi sobre o ano 33 ¿non? ¿Como acabou o problema ese da póliza?
R: Seguiu o lema da póliza o mismo, porque nós xa tiñamos a mutua, xa estabamos na mutua, os seguros mutuos, ó ir para o mar segue o mismo.
P: Estuvo un ano montado prácticamente e non solucionaron nada, e despois fóronse a traballar.
R: Non se arreglou, arreglaron eles, cando viñeron outros barcos un pouquiño maiores e viñeron outros barcos de fóra a traballar en Moaña.
P: Pero iso fora coa maquinilla. Cando viñeron os barcos de fóra era polo problema da maquinilla ou era pola póliza da mutualidad.
R: O conflicto era o da maquinilla pero despois levantouse un ano de huelga e viñeron outros barcos de fóra a traballar a Moaña e tiñan que traballar coas condicións esas, porque así como traballaban con nós non querían traballar, entonces foi cando...
P: Pero o conflicto este outro da póliza que tuveran os barcos en Ríos, ó final chegárase a algún acordo cos...
R: Cos armadores non.
P: Non se chegara. E ó cabo de un ano volveuse a ir ó mar.
R: Despois abandonaron eles, e viñeron vinte barcos para aquí, e despois viñeron barcos de motores.
P: Máis grandes.
R: Máis grandes, e o conflicto ese da maquinilla era para as lanchas de remos, pero como aquí non había barcos grandes ningúns, namais que había barcos de remos que tiñan motores de gasolina, terminouse por el solo. Despois os armadores xa non querían...
PISTA 8
P: ¿Logo non chegou a haber un conflicto por culpa do precio da sardiña?
R: Esa xa era cousa... esa xa non era cousa nosa, esa xa era cousa da mutualidade con eles. O asunto patronal era cousa do sindicato con eles e eles queríanse meterse cos conserveros, e ó quererse meterse cos conserveros e compradores de pescado...
P: Non querían intermediarios, querían vender directamente ás fábricas.
R: Querían vender eles ó precio e levar o tanto por cen da pesca que se capturaba, levalo para o sindicato deles. Eso era o que pretendían, alí chegabas á lonja coma esta, e había un vendedor que era o que respondía ó armador do peixe que lle vendía, autorizaba o armador, porque a xente que autoriza na venta do peixe é o armador, e o armador buscou a ese individuo para autorizar as dúas partes, pero baixo un tanto por cen, que cobraba, un 3% e un 1% do outro lado, hasta se montaba un 5%.
P: Entonces o problema foi cos conserveiros, que non se respetaron os precios, había muita sardiña e iba a sardiña barata ¿non? Na lonxa ó mellor...
P: Eso era o que pretendían eles, pero iso non se pode facer iso, iso depende da abundancia. Iso quen... unha organización moi grande con respecto a eso, eso o facía, quen o podía facer era a cofradía, entre as cofradías e os armadores, cos fabricantes para que cando viñera unha avalancha mui grande de peixe, reducila para non destragar o peixe, poñer unha cota que despois por mediación da patronal, ¿entendes?, que eles non quixeron intervir, entre os fabricantes e os armadores dos barcos, foi quen puxo unha cota e foi todo o mundo a traballar, pero eles non, e que a patronal despois desistiu deles, non quixo saber nada dos sindicatos.
P: Pero os barcos iban igual ó mar ¿non?
R: Iban porque tiñas quen che comprara.
P: Ese conflicto chegaran incluso a atravesar os barcos na boca da illa para que non entraran, ¿non? Os barcos, non solamente de Moaña senón da zona de Cangas.
R: Non porque quen fixo iso na entrada da ría, foi Moaña cando fixeron o paro os barcos de Moaña, foron á entrada da ría a interceptar.
P: Claro, os que viñan de Baiona, da Guardia.
R: Da Guardia, de Baiona. E non os deixaron pasar para que venderan o peixe. O conflicto que había, que era a huelga, o caso é que eles mismo colleron os barcos que estaban enrolados e non foron os armadores, foron os mismos en ben do común, en ben da patronal e mais dos traballadores.
P: ¿E collían os barcos sen permiso?
R: Bueno sen permiso non pero...
P: Non lle negaban o barco vamos.
R: Claro, non lle negaban. Si non queres problemas, normal.
P: E chegou a haber algún conflicto máis da pesca, o da maquinilla máis ben, logo outros de tipo político así
R: Si, de parar un día ou dous por política, conflicos por calquera cousa que tiñan os sindicatos e eso, víñache a comunicar o delegado de traballo pero el déronlle un título que a xente tiña que obligarse as condicións do delegado de traballo mentres estaba a bordo do barco, a sociedad porque el era o delegado da sociedad e todo o que dixera el, non sendo non se meter co patrón, que non se meteran co patrón, ó chegar en terra ás súas casas, se querían aceptar a orden do patrón a tal hora ou mañán imos, por iso, un sitio como Baiona que era outro tipo de barcos, pois traballaba con outras condicións e despois veu Redondela que daquela non tiña barcos destes, non tiña base de artes, andaban coas artes, non tiñan barcos de caldeo non tiñan barcos de nada, cando se meteron nesto, romperon todo, romperon todo non lle fixeron caso ás sociedades nen nada. A sociedad esa foi en decadencia.
P: E aquí tamén...
R: Pero foi en decadencia polo movimiento, senón eses non iban en decadencia, eses non iban en decadencia, o movimiento foi quen os fixo ir en decadencia.
P: A sociedad. Prohibiron todo tipo de sociedad por iso. Antes de vir a república empezaron a elaborar as bases de traballo que chegaron a un acuerdo mínimo para traballar, entre os armadores e os mariñeiros, ¿non hubera conflictos, non hubera huelgas por culpa diso?
PISTA 9
R: Non, desa non hubo huelga, porque a primeira vez que lle meteron os motores ás traineras, as traineras traballaban con unhas condicións e ó meterlle despois os motores...
P: Hubo que modificalas claro.
R: Hubo que modificalas. Entonces antes, do monte maior, do libre ó ir a repartición o armador levaba 9 partes, con 20 homes que había a bordo eran 29, facían 29 partes, o armador levaba 9 partes, e despois como salían, sacaban primeiramente a como salen, a cinco duros cada un, son 20 homes, 9.000 pesetas, son 29.000 pesetas repartían entre 29, pero os motores, da que cambiaron os motores, despois foi todo a monte maior, a 20 por 20, 20 por 20, modo de condicións, changüí pescando 11 cestas, dúas para a xente e unha para o amo, e unha cesta para comer, tres cestas en común, porque son dúas de changüí e unha de peixe de comer, tres, cando o armador non levaba máis que unha sola, pescaba de 11 para abaixo a xente levaba dúas e o armador sempre levaba unha cesta.
P: De 11 para abaixo levaban unha cada un, e 11 para arriba o armador sempre levaba unha e a xente dúas.
R: Por parte, o de comer. Porque a primeira cesta que caía a bordo de pescado, aquela cesta é da xente, é o pescado de comer, que é o pescado porque ahora mismo non pescabas máis que unha cesta de peixe e muitas veces hai que levala para comer. Non vamos a ir así para Vigo.
P: E cando todos estes conflictos despois acabaron coa guerra, coa chegada do movimiento, ¿que pasou cos líderes estes das sociedades?
R: ¿Como?
P: Os jefes das sociedades dos comités foron perseguidos cando foi o movimientos ¿non?
R: Xa mirache. Non foron perseguidos polo que fixeron aquí en Moaña, non foron perseguidos polo que fixeron aquí en Moaña.
P: ¿Non hubo unha especie de venganza ó mellor acumulada pola tensión anterior e polos conflictos de antes?
R: Aquí, porque os conflictos de aquí de Moaña recabaron por eles mismos en outros conflictos, (inaudible) (pista 9-03.30) este para non vir a botarlle man, vamos a Moaña a buscarlle condicións, non lle facía falta, porque sobrábanlle delitos, delitos que tiña acumulados, fóronse a meter cos palometeros, fóronse meter cos mismos de Moaña.
P: ¿Os palometeros cando?
R: Os palometeros, cando andaban á palometa.
P: ¿Sobre que ano, durante a república máis ou menos?
R: Antes da república. Foron parar as bacas e a levalas á ribeira de Vigo, fixeron muitos líos na ribeira de Vigo os mismos individuos que o facían aquí.
P: Antes da república xa.
R: Na república, todo esto na república.
P: Os palometeros foron antes ou durante a república.
R: Todo iso foi durante a república, toda esa puntuación tíñanna, foron a Bouzas e fixeron estragos en Bouzas, había unha libertad de (inaudible) (pista 9-05.03)espionaje tremendo, e de aí ven a acumulación.
P: De aí vaise acumulando tensións, vanse acumulando odios e vanse acumulando todo. Despois chega o movemento e todos estes que eran jefes, eses ¿que fixeron? detuvéronnos, algúns fusiláronnos, matáronnos a outros habilitáronse cárceles e todo.
R: A min o que máis me fastidiou cando foi.., porque non colleron os cabecillas, porque aquí tiñas un coma Romero, que nese tiempo, que era un dos que fixo máis daño na república, non lle tocou nada.
P: Si ese salvou porqué.
R: Porque o movimiento...
P: Quen tiña detrás para...
R: Tiña a política.
P: Pero Romero cando foi o movimiento estabame decindo que foi un cabecilla e salvouse. Non lle fixeron nada.
R: Porque empezou coa república e despois a república desapareceu e os radicales non foron coa FAI, ¿comprendes? pois descompuseronse os males todos foron os comunistas a FAI a CNT era a que facía todos os hechos vandálicos, pois pagáronnas todas.
P: Porque a Romero chegaron a destituílo de alcalde e mais de presidente da sociedad ¿non? Chegaron a botalo fóra.
R: Os mismos. Pois aí o tes. Si despois veu o movimiento e colléronnos coas mans na masa.
P: E sin embargo tamén hubo xentes ó mellor...
P: Tes a este rapáz, tes a este home, como bella persona, que non era capaz de facer daño nin a un animal que acababa de nacer.
R: ¿O Fandiño?
R: O Fandiño era un home... xúroche que o conocía ben e non era capáz de matar nin a un gato.
P: ¿E porqué o mataron?
R: Por ser cabecilla, porque estaba como cabecilla era alcalde de Moaña.
P: Fora alcalde, pero fora alcalde forzado, que el non quería ser alcalde.
R: Pero a el nombráronno alcalde, a sociedad, e el aceptou, e foron á recollida de basuras e o nombre de Fandiño todo que o autorizara o alcalde de Moaña, a Fandiño matáronno solamente pola recollida de armas, cando foi do movimiento.
P: A requisar armas.
R: Estes foron á sociedad, na sociedad organizáronse todos eses e pedíronlle á sociedad, porque Fandiño fora metido de alcalde por eses mismos, senón non era alcalde.
P: Claro puxeron a ese para quitar a Romero.
R: Claro, para quitar a Romero, eses organizaron todo alí e total hasta fora mentira, súpose máis tarde que fora mentira, que el non autorizou a esa xente para a recollida de basuras.
P: De armas.
R: De armas. Pero xa estaba fusilado, cando se supo a verdad xa estaba fusilado.
P: E outros jefes así todos eses á maioría detuvéronnos, tuvéronnos presos e á muitos matáronnos.
R: Moitos mataronnos. Foron facendo declaracións un tiñan mismos complejos e iban dereitos a eles.
P: E quen eran os que organizaban por parte do movimiento o que eran as cuadrillas...
