MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ANTONIO JOSE BERNARDEZ VILLAVERDE 92 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· No vran facíanse excursións en balandros
· A Chapela e Cangas non solían ir porque había muita tírria polo lío entre o caldeo e boliche
· Facíanse regatas polas festa de san Martiño
· A vida de D, José Pazo
· Regateaban na Praia e facían dous recorridos. Desafiábanse durante o entrenamento. O Pisco foi un dos millores patróns
· Cando chegaron os motores desapareceron as regatas
· Antes da República xa regateaban en Vigo
· As regatas non tiñan continuidade e eran os mesmos mariñeiros quenes as organizaban
· O Finete foi de proel con Matacristos
· Antes tocaban as bandas de música nas festas e de noite alumeábanse con faroliños de vela.
· Nas festas tense organizado regatas de chalanas
· Había un barco que se dedicaba a remolcar as traíñas para levar a vender a lonxa de Vigo
· Cando se viña de retorno sen pescar, organizábanse regatas. Ten habido grandes discusións e pelexadas para mirar quen gañaba
· Tirán ten participado con xente de Moaña
· Foi a escola ó Cruceiro
· A escola do Pósito organizouna Costas
· Na Praia houbo unha fábrica de salazón
· O Marqués de Valterra promulgou os Pósitos por toda España
· O Pósito conseguiu unha lancha propia e organizou os Socorros Mutuos
· Comenzou a escola ós 11 anos. la mañan e tarde, a veces ata de noite
· Os 14 abandonou e foi ó mar. Os doce xa patroneaba a lancha do avó.
· Nos recreos xogaban cunha pelota feita de medias recheas de trapos
· Viñeron políticos a dar mítines para organizar as sociedades
· Houbo muitos mítines agrarios
· A morte de Cándida Lago
· O pai do Caramuxo debeu tomar o apodo por ir muito a collelos
· Puxéronlle Faneca por ser unha muller ancha e espatelada
· Os de Cangas eran mui dados a por alcuñas, incruso chegaron a decirlle a un barco "O Roubado" e outro "Cú ó Aire"
· O Sabenlla era o pai do Caramuxo
· "Hai moros na costa" era unha expresión dos rapaces para avisar que viña alguén como o pai, o amo etc.
· Tódalas romerías e festas remataban con pelexadas
· Os de Cangas querían que todos traballaran de noite
P: Prácticamente non iba case nadie ó baile ¿e solían facerse excursións, no vran facíanse excursións ás Cíes, ó Verdugo, á Pedra Moura, a San Simón? ás festas íbase ¿non?
R: ¡Ás festas¡ cada un particularmente tan pronto se pasaba o verano e viña o inverno, esas embarcacións salían, despois entraba a (inaudible) e despois foi cando viñeron os barcos de Leixós.
P: E solíanse facer así excursións, principalmente os sábados e os domingos non se traballaba ¿non? e eses días facíanse excursións ó mellor se iban a unha romería ou había festa na Peregrina, ¿non se iba en barco hasta a Peregrina ou hasta San Adrián?
R: Moitas veces a San Adrián íbase nos balandros, os que estaban alí.
P: Íbase con familias enteiras ¿non? e que se levaban nunha cesta as empanadas.
R: E cada un despois comía. Neses barcos de remos, despois alí amarraba o barco iban comer e despois á hora que querían virse xuntábanse e víñanse.
P: ¿E a que sitios iban normalmente? que se iba hasta San Simón ¿non se iba?
R: A San Simón non se iba o máis lexos a San Adrián.
P: San Adrián, era importante a festa de San Adrián ¿non? e a Chapela e a zona de Redondela ¿e por Cangas alí non?
R: Non porque antes había moitos líos, moitos líos ó xuntarse, non e coma... aquí todos somos xuntos parece que todos somos irmáns e pelexamos os uns cos outros ¿non? un veciño con outro pero luchar un daquí e outro de Chapela, un daquí e outro de Cangas e mais problema, porque traen máis complicacións, hubo unha época aquí que no caldeo cando se andaba nos barcos de remos, Cangas nunca quixo ir ó caldeo, Cangas andaba ó xeito e ó boliche, e cando viñeron os barcos de remos estes, os asturianos, pois eles viñeron con motor, motoritas traían unhas caldeiras de tren, que eran máquinas de tren e meteuse na ardora, e o barco que atopaba, eles traballaban de noite solo, e nosoutros traballábamos de día e na ida e volta ou na romería de Cangas ou a de Moaña, pois sempre onde iban os de Cangas non podían ir os de Moaña.
P: E claro como tiñan un barco de motor máis potente.
R: Non, era pola modalidade de traballo. Todos ibamos a unha especie, a especie de peixe e como todos ibamos á mesma especie.
P: Pero eles claro teñen un barco de motor e sempre abordaban.
R: Pero como o peixe cando se pescaba de día á ardora non pescaban de noite, porque comía moito de día e de noite pois estaba... agachábase e non o mirabas, e chegaba o da mañán e mirábase o barcos arriba metíanse e pasaba por riba do que estaban facendo e despois había un lío. Así que había unha festa como nos Remedios, esas pois había sempre lío.
P: Sempre acababan enfrentados os de Cangas contra Moaña ¿E teñen ido ó mellor á romería a San Miguel de Oia, A Vigo ou a Baiona?
R: Pero particulares, en embarcacións non.
REGATAS
P: E nos tempos así de vran aparte os días que non se iba ó mar, solíanse facer tipos de regata, de regatas de chalanas, de botes ou de traíñas?
R: Regatas de lanchas.
P: De lanchas nada, das grandes.
R: Si, das grandes das pequenas nada.
P: Falaba o outro día que unha das primeiras que se facían fóra con José de Serafín ¿non?
R: Esas eran lanchas grandes.
P: Esas lanchas de 24 homes. Acordase das regatas esas, que me dixera que estaba de patrón Chiquitín ¿non?
R: Ese era patrón ese de aí.
P: Si, pero de ese tipo de regatas non se acorda.
R: As regatas eran esas.
P: ¿E foron durante muito tempo esas regatas?
R: Si, polo San Martiño.
P: E sempre lle facían e despois deixáronse de facer ¿non?
R: Deixáronse de facer despois cando foi dos motores, cando foi da lanchas enchéronnas de motores.
P: ¡Ah¡, entonces aínda se fixeron durante bastantes anos, ¿ou non? Ou poucos anos. Se facía polo San Martiño, polo Carmen non. Bueno San Martiño e o Carmen casi se celebraban.... que era eso que decía a súa neta de levar a lancha coa virxen. Entonces durante un ano estaba o José de Serafín de alcalde ou foron despois cos outros alcaldes.
R: José de Serafín non chegou a ser alcalde.
P: ¿Non chegou a ser alcalde? ¿No ano 12 ou 13 non chegou a ser alcalde?
R: Eu non acordo. El veu de...
P: De Brasil.
R: Veu de Brasil, é un individuo que o pasou mal porque.. ¿a Pazó o conoceches?
P: Si, bueno non o conocín pero sei quen era, personalmente non o conocín, foi o que montou a iglesia e a casa toda.
R: Pois ese home foi o máis rico de toda Moaña.
P: Quen José de Serafín ou Pazó.
R: O máis rico, el, sempre tiña cartos nos bolsillos, sempre tuvo unha vida solitaria e unha vida...
P: Si xa me falara diso o outro día tamén.
R: E o Costas era mui amigo del, pois cando veu José de Serafín do Brasil, casouse coa nai, e cortou todo polo san, e chegou a durmir enriba dos aparellos, chegou a encascar aparellos.
P: ¿Pero Don José Pazó?
R: ¡Canto tempo hai deso¡Pero despois comprou dous barcos de remos, comprou unha motora, comprou despois unha pareja, e cortou e ó cortar despois a nai de Pazó cortoulle tamén o suministro que lle daba ó fillo (4.12) e chegou a 60 e cando se deu cuenta, tuvo máis de catro... despois cando veu o movimiento deuse cuenta e marchouse para Barcelona, foi cando cerrou, colleu os libros, empezou a estudiar e volveu a ser o que...
P: ¿En Barcelona ou Madrid?
R: Donde se casou foi en Barcelona.
P: ¿E José de Serafín facía regatas?
R: Si.
P: Organizaba el as regatas.
R: Era o organizador da regata.
P: E facían muito por San Martiño.
R: Si por San Martiño.
P: E que había unha lancha ou dúas normalmente.
R: Lanchas había dez ou doce.
P: ¿Sí, e regateaban tantas?
R: Non, tres ou catro namais.
P: ¡Ah¡ regateaban tres ou catro.
R: El buscaban as mellores, as que pensaba que eran as mellores. Quen as facía mellores era a tripulación, porque o motor era a tripulación. Eran os tripulantes. O que tiña mellor tripulación pois...
P: ¿E donde regateaban por aquí?
R: Aquí na costa.
P: ¿Aquí na plaia, hacia Vigo?
R: Por aquí todo.
P: ¿E tamén daban catro ciavogas como agora? (5. 48)
R: Dúas.
P: Dúas.
R: Iban... dúas voltas.
P: E a xente era toda de Moaña, e había apostas ó mellor para ver quen ganaba ou...
R: Queríase ganar o (inaudible) (6. 06). Porque xa se desafiaban durante o tempo que andaba a traballar, aquel día había regatas.
P: ¡Ai sí¡E quen era o mellor patrón, que saliu así o mellor patrón das traineras, ¿o Chiquitín ese ou... ?
R: Non outro.
P: Non, outros.
R: Un dos mellores patróns para pescar, foi o difunto de Enrique, o pai de Manolo e mais de Emilio.
P: ¡Ai¡ sí, Emilio Pena, pero nas regatas de traineras quen era...
R: Nas regatas de traineras foi un chamado o Pisco, un pai de estes Pisquiño que lle morreu a muller, que é da Seara.
P: ¡Ai¡ si. Si non me acorda como lle chaman. E iso ¿durante cantos anos se pudo celebrar este tipos de regatas?
PISTA 3
P: Porque despois esas regatas desapareceron ¿non? cando viñeron os barcos de motor e empezáronse a facer no náutico máis tarde.
R: Despois Empezaron a facerse no Náutico, as regatas, as pequenas, un pouquiño maiores, do tipo destas que hai ahora. Do tipo destas que hai ahora.
P: No náutico empezaron con botes de oito remos me parece, despois viñeron máis tarde as de 12 remos.
R: De 12 remos si. Foron regatear a Cangas ó náutico varias veces, viñan as de Baiona tamén a traballar e viñan regatear tamén.
P: ¿Non se acorda sobre que ano empezarían no náutico as regatas? Sería antes da república, durante a república.
R: Antes da república.
P: ¿No náutico?
R: Antes da república.
P: Xa se regateaba. Iban os de Moaña, os de Tirán máis ben, Tirán e Meira ¿non?
R: Iba Moaña con xente de Tirán e de Meira, pero as embarcacións eran de Moaña. Antes da república.
P: Xa, participaban alá, estou pensando e non me salen a min as contas ¿Houbo muito tempo que estiveron paradas dende as regatas que se facían polo San Martiño hasta as siguientes que se fixeron no náutico? Tuveron paradas muito tempo en Moaña, muitos anos sen regatear ¿ou tuveron continuidad sempre as regatas?
R: Si tuveron, en tempos ¿non? Este ano boto tres ou catro anos no mesmo día ou no mesmo mes a regata, esas regatas se facían antes, eran continuas, "amos facer unhas regatas" e siescaso, dentro de dous anos non facían regatas, e despois volvían a facer, era unha continuidad, as regatas de Moaña ahora tes en Moaña en Meira, estan continuamente en Tirán.
P: Ahora xa están organizadas en calendarios, hai clubes de remos, que antes non había clubes de remos ¿E quen organizaba esas regatas?
PISTA 4
R: Os mariñeiros, uns e outros.
P: Uns ós outros botábanse un pulso uns ós outros.
R: Porque antes o (inaudible) (00. 06) fora quen favoreceu as regatas desas traineras ¿non? José Miranda chamáballe traineras pero non eran do oficio, tíñannas alí como mueble para cando viñesen as regatas, o día das regatas regatear.
P: Deportivas vamos, de regateo deportivo, non eran de...
R: Eran deportivas, e metían muita xente case mariñeiros metía xente do club náutico.
P: Si, socios que se dedicaban a practicar remo ¿E sabe quen pudo ser un dos primeiros patróns?
R: Patróns en que sentido.
P: En regatear en Vigo. Eu teño entendido de Señor Pepe o Matacristos, o vello que foi un dos primeiros patróns de Tirán, non sendo patrón de Tirán, e un par de anos foi por por Meira. Sei que empezou por Tirán e logo foi por Meira.
R: Primeiramente empezou por Tirán e despois pasou por Meira, o primeiro patrón que foi aquí de regatas de traineras foi... era o sogro dese que ten a casa aquí, ¡que ten bateas home¡.
P: Que ten a casa aquí ¿donde?
R: Aquí no carreiro este que hai aquí.
P: ¡Ai¡ si o Finete.
R: O pai de Finete foi con ese o de Matacristos moitas veces o proel.
P: ¿O proel?
R: É o tipo que cerra.
P: Si, o que mete a pica si.
R: O que mete a pica. Ese foi o que tuvo máis regatas aquí.
P: ¿E acordase un patrón que se chama Enrique Páz de Meira? Dos primeiros que pudo haber. E despois do Matacristos, por Tirán quen quedou un tío da miña nai, o Fanchuco ¿non? ¿E as regatas de botes e mais chalanas ten habido? Así polas festas do Carme xa é ahora máis reciente, e falando de festas iban á festa de San Bartolomeu ou á festa da Peregrina iban andando ou iban en barco hasta alá, en lancha?
R: Iban andando, cando estaba baixamar íbase pola baixamar, había que atravesar o río.
FESTAS
P: ¿E como se celebraba a festa, eran parecidas a ahora ou había moita diferencia?
R: Mellor de música, e mellor de...
P: E había bandas de música prácticamente en todas, ¿e gaiteiros había?
R: Era a base de banda de música.
P: De bandas de música.
PISTA 5
P: E botaban hasta altas horas, porque había unha época que non había luz ¿non? Cando non chegou a luz eléctrica...
R: Había farolillos.
P: ¿Farolillos de carburo?
R: De vela, farolillos así redondos, de papel, unha vela aquí e cando se acababa a vela ardía a uña.
P: Ardía a uña.
R: Facía un redondel así o farolillo ese.
P: E as festas esas hasta que horas botaban.
R: Hasta as dúas da mañán ou así.
P: Hasta as dúas da mañán. E todos iban con velas ¿e cando había vento?
R: Cando había vento...
P: Apagábanse as velas todas¿Non?
R: Claro, ó haber vento apagábase todo, a veces duraba.
P: ¿E non se usaban candiles?
R: Usábanse farolillos todos deses.
P: Todos ¿E na festa do Carme e San Martiño tamén?
R: Non en esa non. No Carme non mirei os farolillos eses.
P: Se acorda da festa con luces ¿non?
R: Acórdome do farolillo. En Samertolameu co farolillo á Peregrina co farolillo.
REGATAS E DEPORTES DE MAR
P: Había algún tipo de deportes do mar propios, como regatas de botes de chalanas ou natación.
R: Non.
PISTA 6
P: Non había tempo para... se non se iba ós baños non se iba a regatear claro.
R: Non se iba ós baños, íbase á nadar, sacaba a roupa e metíase un e nadaba.
P: Polas festas ó mellor facíase regatas de chalanas e de botes, ou iso xa foi máis ahora, máis reciente.
R: Eran regatas de chalanas, e nadadores deses que andaban nas festas do Carmen, facíanse, organizábanse unha......
P: E as regatas de traineras xa falaramos o outro día.
R: Si as regatas de traineras habían esas.
P: ¿Como empezarían?, empezarían coa cousa de a ver quen chegaba antes á terra ou quen chegaba a vender o peixe antes, ¿así empezarían as regatas non?
R: Había un costumbre cando se andaba ó mar, as traineras salían a mañán, e había un barco para remolcar as traineras para o mar e para terra, pois chamaban polo barco, (inaudible) (1. 13) e á mañán aí ás tres da mañán ou as catro pois salía un barco para levalos para a ría de Bueu, para a de Marín, era "O 23 de Maio. " O "23 de maio" estaba a remolcar
P: Se chamaba "o 23 de Maio" o barco.
R: Todos os días pescaba un barco ou dous, collíao polo remolque e tiraba por el. Cobraba dous duros, tres duros por remolque.
P: ¿E compensáballe entonces ó barco ese así?, si porque eran muitas traineras claro.
R: Eran muitas traineras, valía unha cesta de peixe tres, catro duros, e cando partías de catro a cinco duros xa era unha partida que....
P: Era unha partida boa.
R: Na partida o que máis interesaba...
P: E entonces eses barcos que levaban as lanchas non había ningunha trainera que lle fixera unha regata a ver quen chegaba a Vigo antes, non porque as traineras iban cheas de peixe ¿non? Porque iban cargadas.
R: Non porque as regatas tiñan organizadas nos mismos portos, porque cando se facían as contas a xente bebía e cando se marchaban para o mar, se viñan sin pescar eh¡ pois organizabanse as regatas. Había discusión, había trompadas, había de todo. Nós somos máis, vos sodes....
P: E a ver quen ganaba.
R: E a ver quen ganaba a regata, claro.
P: E cando viñan de Vigo para Moaña tamén ¿non facían regatas tamén?
R: Cando viñan de Vigo xa viñan ocupado co peixe, sen comer e todo eso, e querían chegar para descansar.
P: Para descansar.
R: Pero como se encontrara no mar non deixaban pasar unhas a outras, ten habido muitas discusións, muitos líos.
PISTA 7
P: E despois se acorda como se organizaron máis adiante o club náutico e o marítimo como organizaron regatas aquí, ¿que empezaron a ir os de Meira e os de Tirán?
R: Empezaron a ir xente de Moaña e os de Tirán e con xente de Moaña todos son ¿non? Era un patrón de Meira e o resto a xente de Moaña, de Tirán.
P: Aínda que levara o nombre da parroquia de Tirán ou de Meira participaba muita xente de Moaña tamén.
R: O nombre sempre era de Moaña, ahora que organizaran máis os fillos, pero máis salsa á tortilla. Iso non vale nada.
ESCOLA
P: ¿E Usté cando estudiou ¿a donde iba á escola? Cando estudiou de rapaz, ¿había moitas escolas en Moaña?
R: Había tres, en cada barrio... unha era a de Don Ricardo.
P: Don Ricardo ¿simil?
R: ¿Non conoceches a Don Ricardo? Non.
P: Non.
R: Facía escuela xunto á iglesia, no Cruceiro, abaixo da iglesia ¿non?
P: Si un cruceiro si.
R: Si pois alí, eu fun alí. Era a escuela dun carabinero, que estaba aquí, que facía escuela de noite. Papá tamén fixo escuela de noite.
P: Tamén, foi arriba sí, ¿e as outras escuelas?
PISTA 8
R: A escuela do Pósito organizouna Costa, organizou a cofradía, o Pósito dos pescadores e despois organizouse a escuela, a escuela estuvo donde está ahora a Garotas.
P: Está metido para atrás ¿non? Antes estaba metida para atrás a de Garota si.
R: Antes de obrar eses ¿eh? Antes de obrar, sabes que alí houbo unha salazón, ó primeiro aí houbo unha salazón, todas esas casas eran de Primitivo, Chapela, que é teu pariente.
P: E esa era salazón toda ¿tipo fábrica?
R: A salazón, tipo salazón.
P: Mui grande.
R: ¡Ai¡ non mui grande, tan grande como Massó e eses non, porque eses eran tono maior, pero era un tipo de salazón bastante bo, tiña de 15 a 20 mulleres.
P: ¿Exportaba todo?
R: Exportaba todo.
P: ¿Para que zona?, para Barcelona, para Castilla, para todo.
R: Todo a base de arenques ¿non? Traballou na época de Leixós.
P: E aparte me estaba contando de que a escola do Pósito que a montara José Costa.
R: ¿José Costa foi un que organizou o Pósito?
PISTA 9
R: O Marqués de Valterra se meteu na marina, o Marqués de Valterra organizou os Pósitos como sociedad de pescadores en todo o territorio, en Galicia...
P: En toda a costa de España vamos.
R: En toda a costa. Había en toda a costa. Cando estuvo aquí, quixo montar a escuela, pero non o conseguiu Despois o que conseguiu foi unha lancha o pósito, dedicada ó pósito. (00.44) Tiñan dereito a ir ó mar naquela embarcación todos os mariñeiros.
P: ¿Había que facerse socio do pósito? Si.
R: Tiña o socorro mutuo.
P: ¿O socorro mutuo?
R: O socorro mutuo, vamos cando había unha enfermedad, cando había calquera tontería, chamábase o socorro mutuo. Porque da pesca que se capturaba, os barcos facían un parte, despois de pagar a conta personal do individuo, e entonces facíase do monte maior unha parte para a cofradía.
P: E levaban as cofradías esa parte. E montaron así a escola do pósito. A escola do pósito ¿está especializada en dedicarse á enseñanza sobre o mar?
R: A todo.
P: A todo.
R: A todo en general. Non era solo a pesca, iso é o malo, que debíase dedicar solamente a iso, porque era para fillos de pescadores.
P: Por iso para fillos de pescadores.
R: Ademais a escuela do pósito, debía ser unha escuela de... entrando en navegación, nautica e todo eso.
P: Sin embargo estudiabase o mismo que todas ¿E a que anos empezou a ir á escola Usté?
R: Eu ós 14.
P: Ós 14 anos, ¿e canto tempo durou?
R: Tres anos.
P: ¿Estuvo sempre arriba no cruceiro? ¿A que hora se levantaba para ir á clase?
R: Á mañán.
P: ¿Ia cedo?
R: Ás oito da mañan tiña que estar en pe.
P: E tiña mañán e tarde de...
R: Mañán e tarde de escuela e despois de parte de noite,
P: ¿Parte de noite?
R: Porque había un carabinero que facía escuela de noite.
P: Sí¿No mismo sitio?
R: No mismo sitio, había un que lle chamaban, (inaudible) (3. 08) e facía escuela de noite, na casa del, ibas alí e botabas dúas ou tres horas a estudiar algo ¿non? a non olvidar o que aprendías. Eu ós 14 anos deixei a escola.
PISTA 10
P: Deixou ós 14 ¡ai¡ entón anduvo ¿e a que anos entrou?
R: Ós 13.
P: Non.
R: Ós 12.
P: Ós 11, se botou tres anos entrou sobre os 11 anos.
R: E xa fun directo para o mar.
P: Xa foi directo para o mar.
R: Hasta os 17.
P: ¿Seu pai que tiña un barco xa?
R: Meu abuelo tiña aparellos de toda clase, non sendo arrastre deses dos barcos, dese pequeneiro, o resto a man e lanzaba e arrastraba. Ós 17 xa mandaba a lancha do meu avó.
P: ¿Que era unha trainera desas?
R: Unha trainera desas.
P: Si xa estuvo de patrón.
R: Si ós 17.
P: E a partir de aí xa non deixou máis. Estuvo de patrón sempre.
R: Ós 19 xa me casei, fun casado ó servicio.
P: ¿E no servicio canto tempo botou?
R: Dous anos.
P: Dous anos.
R: Eran tres, pero como.... chamáronme a última hora, que crin que non me chamaban, e botei dous anos e dous meses.
P: Claro inda aproveitou o tempo.
R: Estaba no servicio...
P: ¿Donde fixo o servicio?
R: Na base.
P: Aquí.
R: Na base. Cando fun po servicio deixei dous, Pepe e Juan, e cando vin do servicio topei tres.
P: ¿Tres fillos? Apurouse si.
R: Porque viña case todos os días a casa, estaba aí na base e ó non estar de guardia sempre me daban permiso para ir todos os días a casa.
P: E cando viña faenaba, tamén se dedicaba a faenar. E mire, ¿na escuela cantos libros tiña, acordase? Cando iba á escola.
R: Na escola tiña o silabario, a cartilla, a libreta...
P: ¿E tiña así muitos recreos?
R: Media hora así para mexar.
P: E nos recreos xogaba a todo ¿non?
R: Á pelota, tiñamos unhas pelotas de trapo.
P: De trapo. Daquela non as había de goma, había que facelas de trapo.
R: Eran de medias de mulleres, enchíanse de trapo e de papeles e todo, facíase e xogábase.
P: E xogaba á pelota no recreo ¿E iba cedo?
R: Cedo non.
P: Decía que madrugaba ás oito da mañán para ir á escola.
R: Si, ás nove xa empezaba a escuela.
P: Ás nove xa empezaba, hasta as doce.
R: Hasta ás doce, e despois hasta ás cinco.
P: E despois empezaba ás cinco hasta á noitiña.
R: Hasta a noitiña. E despois os deberes, que como non llos levaras ó maestro, era Don Ricardo, te castigaba ¿eh?
VIDA CULTURAL DE MOAÑA
P: Castigaba muito. Na vida do pobo facíanse a veces conferencias, viña alguen de fóra a dar conferencias, charlas...
R: O que viñan eran os políticos.
P: Viñan os políticos a facer mítines.
R: A facer mítines, e a facer sociedades.
P: Pero a dar conferencias de tipo cultural non viñan ¿non?
R: Non. A falar contra o gobierno que estaba constituído era ó que viñan.
P: Desos viñan moitos. E revistas, publicar revistas ou periódicos así de Moaña.
R: Que fora propio de Moaña non había periodicos, un faro, había un diario, unha folla solamente, un par de follas, sempre o Faro de Vigo.
P: E nos mitines cando viñan normalmente eran políticos todos, os mitines así máis antiguos ¿sobre que tema trataban?
R: De organizar as sociedades.
P: ¡Ah¡, de organizar as sociedades ¿Pero as sociedades de mariñeiros ou as sociedades agrarias?
R: As agrarias e as de mariñeiros. Os de mariñeiros aparte, acordome un día que veu Emiliano Iglesias, a dar un mitin alá donde está o cuartel, alí era xunco todo, e claro cando estaba así na charla, Emiliano xunto ós barcos que estaban alí amarrados "eses barcos que veis ahora, eses barcos serán vuestros", acórdome eu o Lardeiro vello, o abuelo dese, díxolle el en gallego ¿eh? "Oes iso lo veremos" porque eramos anafalbetos de todo.
P: Entonces pero iso xa foi.... cando foi iso xa foi pola república máis ou menos ¿non?
R: Iso foi pola república.
P: Si pero antes da república non hubo así mitines aquí, que viñera Rúa, Castelao e todos eses a dar...
R: Hubo algúns mítines antes agrarios.
P: Agrarios ¿Chegou a haber manifestacións agrarias en Moaña contra os foros?
R: E que non eran manifestacións, os comunistas e socialistas e esas xa máis adiante. Cando era o primeiro de maio era cando facían as manifestacións.
P: Si o primeiro de Maio ¿Era mui grande, acodía moita xente ás manifestacións?
R: acudía. Porque se poñían na cabeza sempre os maestros, os maestros se poñían ó frente da manifestación, unha manifestación que fixeran aquí, donde estaba a casa da Barciela ó chegar a boca de... empezaron a tiros e mataron a unha das lavandeiras que vivía aí
P: Si Cándida Lago.
R: Si matáronna aí, entre a multitud e acórdome de que acusaron ó defunto de Señor Bilardo, acusáronno, realmente, nunca se supo quen fora, pero os dirigentes da socieda, acusáronno a el, e como non hubo pruebas concretas...
ALCUMES
P: Bueno, iso igual tocámolo máis adiante o que eran os conflictos todos. Imos falar de un motivo que usa todo o mundo, como son as alcuñas, os apodos, alcuñas relativos ó mar, porque hai muita xente aquí hai algún que non saben como se chama de nombre pero preguntan polo Caramuxo e xa saben quen é, e de peixes de mar así hai muitos, rinchas, fanecas.
R: ¿Sabes quenes son os autores deses nombres, quenes son, son os mismos rapaces, os mismos rapaces, nós poñíamos nombres o nombre de pila non se sabe, se sabe o nombre que lle dabamos os uns ós outros, muitas veces falta o manote.
P: O coxo, o sordo ou o que pudera.
R: A min sempre me chamaron Pepe de Fanico.
P: E o meu abuelo tamén era o Coxo de Fanico, ¿de donde ven, non sabe?
R: Quen sabe, había muitos Fanicos aquí, Villaverdes, Villaverdes había moitos, Fanico era José de Fanico, Manuel de Fanico era eu.
P: O Fanico eso como se originou esa alcuña.
R: Nunca fun capaz de sabelo, teño preguntado ó abuelo, de donde viña o nombre de Fanico, a abuela viña da casa nova estaban alí tres ou catro..., (inaudible) (pista 12-01.40) porque antes vivía alá na casa nova de xunto a iglesia.
P: Si xa sei donde é, e sabe, ¿acordase de alcuñas relativas ó mar? e a nombres de peixes, como o Caramuxo, non sabe porqué lle puxeron o Caramuxo ¿non?
R: O Caramuxo, porque ven do nombre dos pais xa.
P: Si dos pais sí, muitas veces herédase claro.
R: O caramuxo sempre iba polas pedras, e como iba muitas veces polas pedras muitas veces, iba a coller caramuxos e así.
P: E puxéronlle o nombre así, ¿e a rincha? Hai rinchas, hai fanecas tamén, alí na Canexa arriba.
R: ¿A Faneca sabes porqué lle puxeron o nombre? A Faneca lle puxeron o nombre porque e mais espatelada.
P: É mui ancha.
R: É máis espatelada, é alta ¿non? Pero mui delgada, e puxéronlle a faneca, e a todos os fillos... ese é nome público. (inaudible) (pista 12-02.54)
P: E que outros nombres acordase, que outras alcuñas se acorda por aí ¿o Casón?
R: O defunto de Parada chegou a ter dous barcos de máquina ¿non? Bueno, pasou o tempo e vendeu un barco, para Vigo, non o vendeu, pagou deudas de comestibles e iso e despois apoderouse de el o vendedor, porque era co que tiña deudas, era o que vendía o pescado, o vendedor vendeuno para Cangas e o barco viña andando polo mar, e xa o estaban bautizando en Cangas.
P: ¿Sí? ¿E como lle puxeron?
R: O roubado. O roubado en Cangas....
P: En Cangas eran moi propensos a iso,
R: Forasteiro que entraba en Cangas, (inaudible) (pista 12-03.51) entrou de outra vez outro barco que lle puxeron o "Cu ó aire".
P: Cú ó aire ó barco.
R: Porque levantaba muito de popa.
P: Muito de popa. Claro. Así que non eran solo ás personas, tamén ós barcos lle poñían alcuñas.
R: Ese rapáz do Bellador, aí atrás apareceu morto na casa.
P: ¿E quen me dixo?
R: O Bellador.
P: ¿O Bellador?
R: O Bellador era fillo de Martinez, do Casal.
P: Non me dou conta de quen é.
R: Un que lle chamaban Manolo que andaba aquí, ese o home tuvo a desgracia de ter unha man inútil, e xa de pequeno ó empezar a andar puxeronlle Manoto, e Manoto lle quedou, e non te opoñas que che queda gravado.
P: E se te opós a veces é peor.
R: Dase a casualidad que xa tiña o barco, xa era no movimiento, truxen unha pouca rede de Vigo do comercio, compreina e andaba no barco e dixéronlle "Para quen é esta rede" "É para José Manuel de Villaverde"
P: Ninguén o conocía. Por Villaverde nadie o conocía.
R: Cando lle dixen eu que me puxeran Pepe de Fanico.
P: Entonces xa o conoceu todo o mundo ¿E acordase así de máis casos? Alguén lle chamou o Casón ¿Non hai ningún que lle chamen o Casón ou a Casona?
R: Ese do Casal.
P: Do Casal. E o motivo así polo que lle chamaban non...
R: Todo.
P: ¿E a Chincha?
R: A Chincha.
P: De peixes de mar ¿a alguen lle chamaban A Sabenlla ou non?
R: A Sabenlla era o que dixeras ti.
P: Pero a algunha persona puxéronlle de alcume a Sabenlla, ¿non?
R: A Sabenlla era o pai deste, o que dixeches ti, o que dixeches ti o primeiro ¡coño¡, os abuelos dos Caramuxos.
P: Os abuelos dos Caramuxos eran os Sabenlla.
R: Eran os abuelos dos Caramuxos.
EXPRESIÓNS
P: E Lorchas ou serráns ou algo así non conoce máis alcuñas. E algunhas expresións mariñeiras que despois levábanse en terra, que teñen algún significado como decir ó mellor eu que sei, a raia e a solla entran ó mellor nos meses que levan r ¿non? E despois había expresións dos barcos que se usaban en terra, cando un iba borracho "agarraches unha merluza", ou "hai mar de fondo", ¿non son expresións?
R: Todos eran piropos que se lle tiraban, cando viñan borrachos decías "colleches unha mierda..".
P: Si, colleches unha mierda, e así expresións de tipo mariñeiras, como gabear, gabear era dos barcos.
R: Gabear era subir, en vez de sube o palo, gabea o palo.
P: Gabea o palo.
R: Sube o palo.
P: E despois cando estaba na casa ó mellor decía gabea para arriba, gabea polas escaleiras, que en realidad son expresións do mar, ou cando hai rapaces dise "Hai moros na costa" ese tipo de expresións ¿Non se dá conta... ?
R: Usábannas os rapaces, cando viñan os pais ou se estaban facendo un traballo que viña o dueño, decían "Hai moros na costa", porque viñan os dueños ou viñan os pais.
P: E non lle acordan expresións así graciosas simpáticas, expresións mariñeiras que se dixeran en terra. Cando iba a tomar viños ou algo así decía "vamos ó mar ou..."
R: Mira moito antes da Romaría de San Bartolomeu, na Peregrina, nas festas aquí de Moaña, de San Benito, nas de Cangas, as veces viñan en barco de remos cargados de xente para a Romería, como a de Chapela, o último toque era a pelexada.
P: Era a pelexada si.
R: O último tocada que botaba a música.
P: Acababa a festa.
R: Viña a guardia civil.
P: E xa iban procesos a pelexar ou era que estaban quentes co viño.
R: Porque estaban quentes, e despois como eran forasteiros.
P: Si, como lle anduveras coa moza de alá que non quería que anduveras
R: Como eran forasteiros había que meterse.
P: A maioría das pelexadas empézabanse polas mozas, ou xa se iban a buscar. Calquer motivo xa era...
R: Porque aquí en Moaña e Cangas toda a vida se levaron mal, o can e o gato, sempre todo pola pesca, iso todo pola pesca, non querían que se traballara ó caldeo, querían que se traballara de noite como traballaban eles, querían que os pescadores de Moaña, os de aquí de todo o Morrazo querían que traballaran todos como traballaban eles igual, eles solo traballaban de noite. Os de Moaña traballaban de noite e traballaban de día, e eles non querían que traballaran ó cerco, xa os Asturianos xa para Cangas xa non foron.
P: Xa non quixeron ir para alá ¿E non viñeran tamén Santanderinos?
R: Non, para acá con eles nada, algúns porque este que había aquí, que lle chamaban "Santander", era un tío meu, casouse con unha de Ríos, cunha irmán da miña sogra, e o pícaro veu para aquí, e casouse aquí e morreu aquí. Viñeron os Ferroles ¿estes Ferroles?
P: Si. Os Ferroles eran todos canteiros máis ben.
R: Pero viñeron a traballar á pesca, o primeiro que veu a pedir traballo foi Amador, axudaba a encascar, e durmía na bodega sin cama, encima dos aparellos. Nos aparellos que estaban na bodega e durmían alí, facían alí de comer, e fóronse criando así hasta que el colleu unha posición de canteiro, meteuse na labor de cantería e empezou a traballar, e os fillos...
P: E de refráns, dos refráns mariñeiros, ¿sabe muitos?
R: Ese refráns quen sabe muitos é o...
P: O Caramuxo.
R: Si, o Caramuxo.
P: Ese sabe chistes e contos pero así de refráns como "que en malio a sardiña pinga no borrallo, en San Xoan pinga no pan"
R: Eses eran de vellos.
P: E acordase así "A solla coa caída da folla"
R: Dábanlle o nombre ó pescado que sabía ben naquela época dábanlle o nombre como a solla, ó caír a folla esa.
P: Tiña que coincidir, e algúns peixes ó mellor, os arroaces tiñan...
R: E que realmente os peixes de mar tiñan a súa época de sabor.
