MAR VIVO
ENTREVISTAS CON :
ANTONIO JOSE BERNARDEZ VILLAVERDE 92 ANOS
PARROQUIA DO CARMEN
· Como se curaban os aparellos de cáñamo.
· Os fíos e redes eran traidas dende Barcelona
· Os primeiros aparellos aguantaban unha marea ou duas.
· Os cascadores estaban nas casetas e a casca de pino viña de Ibiza.
· Explicacion do proceso de casqueo das redes. Formación da casca máis alquitrán. Paso das redes polos pilón e posterior secado.
· Levabase as redes a secar a Xunqueira en carros de bois.
· As atedeiras armaban os aparellos segun as necesidades do patrón.
· Cando hai relleiras (formacion de lixo enriba do mar) os peixes ían comer nelas
· Para ardora era necesario os barcos de máquinas.
· En Cangas non traballaban ó xeito con engado e sí con barcos de máquina Pola contra en Moaña traballaban a remos engandado ó peixe.
· Nunha ocasión mariñeiros de Cangas , tiraron ó mar a mariñeiros de Moaña e Guixar.
· Os asturianos deberon chegar en tempos de seu abó a traer as traiñas para vendelas e ensinar o manexos das mesmas.
· En Moaña tivo gran incidencia as traiñas, mentras que en Cangas evolu-cionaron máis a ardora.
· As traiñas gastaban duas velas
· 0 primeiro en montar un motor na embarcación foi Lago.
· Os botes de seis homes era para ir ó boliche. As embarcación de dous e catro homes solía ser de tipo familiar para faenar a rapeta, boliche...
· As chalanas usáronse cando se foi a pescar a costa portuguesa con barcos de máquinas
· A utilización das chalanas na pesca
· As gamelas facian a mesma función que as chalanas
· Os de Domaio, levaban as maquías de leña en balandros a vender a Vigo.A veces aproveitaban o retorno para carretar area da illa e Barra.
· A dorna non se usaba en Moaña. As que aparecían eran foráneas.
· Os conserveiros Molíns de Vigo, foron os primeiros en instalar bateas na ría de Vigo.Concretamente diante do Berbés.
· A fisga, moi usada na ría utilizabase para captura de chocos e sollas.
· A pesca da solla coa fisga. De noite miraban escapar a solla pola facina da auga. 0 camuflaxe da solla.
· A fisga para o choco durante a seca.
· Femiar. Sistema para pescar chocos
· Piteiras para pescar luras, buraces, gaivotas. A anguía collíase co palangre.
· A cadeira dos botes chegou a ser unha trampa para as gaivotas.
· 0 xeito pescaba sardinas, xoubas etc. Os trasmallos chegouse a usarse como o xeito. 0 uso do trasmallo nas zonas perigosas.
· 0 boliche. Antes das traiñas había o xeito pero tamén se pescaba a sardiña co boliche. Coa chegada do cerco pescouse moito máis polo que case desapareceu o uso do boliche.
· 0 bou era un aparello de arrastre.
· 0 medio mundo era moi usado no Berbés para pescar o xurelo
· 0 truel, o igual co salabardo, son accesorios de pesca para coller o peixe que este embolsado na enxagua, dos boliches, cerco, rapeta etc.
· Sobre o 23 on 24 empezaron os barcos de máquinas en Moaña
· Chegado o inverno habia que percura-lo peixe na costa portuguesa. Xuntáronse varios armadores para facer un aparello único para ir a Leixós
· A rapeta, descripción do aparello que traballaba perto das praias.
· Bedriles ou bidriles, era an aparello adaptado polos de Tirán que se-mellaba un bou pero cunha varas para que non se pechara a gola ó alar.
· 0 trasmallo era usado por botes e de noite.
· A entallada largabase coa pleamar. Podía ter máis de cincocentos metros.
COIDADOS DOS APARELLOS
P: Estabamos falando dos aparellos, como se conservaban, decía que se facían a man.
R: Si, muitos aparellos facíanse a man.
P: ¿E como se curaban ben?
R: Pois curábanse, polo menos os de fío todos os aparellos de algodón foron máis tarde, os da ardora e todo eso, e artes eran en fío, cáñamo todo en cáñamo, os barcos mismos de arrastre, os aparellos eran de cáñamo todos, a última hora, hai poucos anos que veu o algodón, que non había algodón para arte de pesca.
P: E o algodón era bo ou era o nylon.
R: Era máis pescador e o cáñamo tiña que, había moito que secalos e encascalos, ahora o algodón xa non ten (inaudible) (01. 19) xa ven o nylon porque non se encasca...
P: Non pudre.
R: Non pudre.
P: Aguanta muito, é mui fuerte.
R: Todo eso ¿non?
P: Entonces me decía que os aparellos facíanse a man e comprábanse as madeixas de fío ¿non? Que as facían aquí en Meira nas cordelerías de Meira ¿ou non, ou comprábanse aparte?
R: Iso viña de Barcelona.
P: ¡Ah! iso viña de Barcelona.
R: Viña o fio de Barcelona, viñan as redes de Barcelona.
P: As redes todas hasta aquí. E despois cando chegaban aquí...
R: Xuntalas.
P: Se iban xuntando e iban amarrando.
R: Se iban xuntando as redes, porque ahora na última época, refiérome ó cerco ¿non? e toda clase de parejas e bous e todo, pois foi un alivio tremendo ¿eh? Para eses barcos foi un alivio tremendo porque non máis que duraba unha maré ou dúas o aparello.
P: ¿Unha maré ou dúas nada máis?
R: Nada máis. Porque non tiña duración ningunha.
P: O cáñamo non aguantaba nada ¿E como se protexían eso despois do mar, despois de traballar con el secábanno?
R: Porque, o fío cando empezou xa polas pezas do xeito e dos aparellos do cerco de barcos menores de sardiña, pois era de fío toda a rede, todo fío, fío, cáñamo ¿non? Ese cáñamo a salvación del era o secalo ben e darlle a tinta.
P: A tinta ¿donde o facían?, aparte, nun alboio gardaban... donde estaba o aparello.
R: O que chamaban os encascadores.
P: Tiñan encascadores.
R: Os casetes, ou encascadores.
P: En casetes, aí que era un depósito ou un recipiente grande.
R: Despois había unhas caldeiras grandes.
P: Unhas caldeiras si.
R: Se fervía completamente e botábaselle a casca.
P: A casca dos pinos.
R: A casca dos pinos, viña de Ibiza, esa casca estaba especial de Ibiza.
R: ¿De Ibiza?
R: De Ibiza viña, era o único, esa tinta ten base de alquitrán esa tinta, e muitas veces pois fervíase, botábaselle...
P: E cantos litros tiña un depósito deses.
R: Depende da cantidad que se trouxera, viñan en sacos, en sacos de 50 quilos, catro e cinco horas a ferver e arriaba toda aquela tinta, e por parte sendo de fío tiñalle que botar polo menos un par de caldeiros de alquitrán, para que pegara, porque ó secalos ese alquitrán, esa tinta pegabase na rede era quen curaba a rede.
P: Os caldeiros de alquitrán botábanse no medio da...
R: No medio, fervendo coa casca.
P: Coa casca, e cando fervía metíase o aparello dentro.
R: E cando fervía deixábase apousentar toda a basura, porque deixaba os redicios a casca que apousentaba todo ¿non? E despois de apousentar, tirábase a casca, tirabase os redicios, que apousentaba no fondo, como a casca unha vez cocida pois tiña os redicios que quedaban aposentados. Despois tiñanos que levar a secar e secalos moito.
P: Metíase o aparello dentro da caldeira ou non.
R: Non. Había uns pilóns que botaba a tinta e despois botábase os aparellos en aquela tinta, e despois sacábanse para outro pilón e deixábase aí polo menos dous días.
P: ¿Tanto?
R: Dous.
P: ¿Dous días?
R: Si para que fixera pasta o líquido do alquitrán e todo eso, e para que pegara ben a rede, se non se facía así non duraba nada.
P: E inda así non duraban nada, e despois a secar.
R: E despois a secalos.
P: Entón tiña que ter muitos aparellos ¿non?
R: Era o problema, que eran muitos aparellos e un aparello de aquela por un mal tiempo que viñese pois pudríase enseguida.
P: Claro, entón o proceso era ese, cando... metíase en caldeiras grandes ¿que tiñan? 5. 000 ou 6. 000 litros máis ou menos ou...
R: Estes de cando se iban a Leixós e por aí, pois había que ter 5. 000 litros.
P: Terían por aí, 5. 000. E cando se apousentaba e fervía todo iso collíase a caldeiros e metíase en outros recipientes.
R: Sacábase o líquido, quedaba a casca depositada.
P: Sí ¿E o líquido donde se botaba?
R: En outro cuenco para botar a rede alí.
P: Esas xa eran de pedra ou de ladrillo¿non?
R: Si, de ladrillo.
P: Eran como salgadouros grandes.
R: Si como salgadouros grandes.
P: Parecido a salgadouros grandes.
R: Non cabían os aparellos enteiros, non cabían os aparellos enteiros alí, había que botar pouco e dalo ó redor para que escurrira, e despois botar outra tinta, gardabase un cacho e despois botábase outra, non cabía todo o aparello dentro do recipiente.
P: ¿E canto tempo o cacho de aparello que estaba anegado, canto tempo duraba máis ou menos?
R: Tárdase 10 minutos.
P: 10 minutos si.
R: E cando estaba aquel botábase outro tal, botábase outro, outros dez minutos e tal, por trozos.
P: ¿E non manchaba muito as mans, non era mui pegajosos?
R: Quedaban as mans cheas de alquitrán, e non podía darse mui quente, porque non había quen aguantara, gracias que despois viñeron unhas drizas, fixéronse unhas drizas e os encascadores amplios, porque muitas veces os homes tiñan que sacar quente o aparello e levalo ó encascador.
P: E lavalo a man.
R: A man, despois viñeron outros aparellos, pero veu o lino, ou veu o...
P: O algodón.
R: O algodón sí, pero o algodón tamén necesitaba muita casca tamén, se usaba esa casca, era ahora.
P: E despois iso ¿que o metían en carretas e levábanno a secar?
R: En carretas ou carros de bois.
PISTA 2
P: De bois si.
R: E ibas á Xunqueira a tendelos.
P: Ibas á Xunqueira, xa había tendales preparados ou...
R: Non.
P: Na area.
R: Na area. Por riba das pedras.
P: E non se manchaba de area, non se pegaba a area.
R: Non porque a area ó secar, sacudías e xa caía.
P: Xa caía.
R: E levaba parte de líquido, porque manchabase o líquido e era o líquido que estaba no aparello. E ó sacudirlle a area pois arrancáballe o líquido.
P: E despois traíase xa para o barco directamente.
R: Si, si era para salir para o mar traíase para o barco.
P: E iban todos os mariñeiros.
R: Todos.
P: A metelos nos carros...
R: A bordo e a traballar.
P: E a traballar. E a función que tiñan as atadeiras, aparte de remendar os buracos ¿facían aparellos tamén elas?
R: Os aparellos que viñan en telex, pezas, pois eran as atadeiras, eran as encargadas, de acuerdo co patrón e o armador, querían máis alto ou menos alto, ou máis largo, e claro porque había quen lle dera 50 brazas de alto, outros de 40, depende da embarcación, e depende de como sea o traballar, muitas veces non podía traballar en sitios a donde iba o peixe e tiñan muito aparello a bordo, había que medir o aparello co terreno, non iba a largar en 20 brazas de pedra un aparello de 50 brazas, era unha cousa normal que tiña aquel tiempo, os aparellos, era a garantía.
P: A garantía.
R: A garantía de captura de pescado, tiñas unha cantidad x cestas x quilos, e rematabas aqueles quilos pero cando non lle tiña conta máis deixábanche quedar.
P: ¿Deixaban?
R: Non querían máis. Eles arrematan 50 ou 20 cestas, non era por quilos, ahora é por quilos, e cando non lle tiña contas máis, deixábanche quedar, non tiña garantía do articulo que traías, porque miraba unha sardiña estaba tocada, arrebentada por aquí, sale picada se o peixe é o mismo, o peixe é natural, porque o pescado muitas veces no vrán cando sale picado porque anda na superficie, está comendo camarón, camarón chámanlle a basura que hai na superficie que hai cando hai ralleiras.
P: Ralleiras.
R: Ralleiras son as aguas que se forman no mar, que levan muito lixo e nese lixo enrédase o peixe de día, e quen é que fai reventar muitas veces o embigo, o peixe está fresco e o embigo pícase, no vran.
P: Estaban mui cheas ou mui... Comerían muito ¿non?
R: Debe ser que coas calorías ou con eso, pois reventaban.
PISTA 3
P: Falando dos tipos de barcos, antes falamos das artes e dos aparellos ahora vamos a falar dos barcos e das lanchas que se usan ou que se usaban máis ou menos antes. Para a ardora o que máis se usaban que eran, eran os barcos de vapor ¿non?
R: Para a ardora os barcos de máquinas.
P: De máquinas. Cantos caballajes tiñan máis ou menos.
R: En Cangas nunca usou os barcos de remos ó caldeo, os barcos de remos sempre os usou Cangas para a ardora.
P: Para a ardora.
R: Para ó xeito.
P: Para ó xeito.
R: Nunca traballou con cebo, con cebo que é raba, e de día, eles traballaban de noite, en barcos pequenos con máquinas de tren, e muitas veces hubo encontronazos no mar porque os de Moaña traballaban a raba en barcos de remos e de día podían traballar, pero de noite tan pronto se metía o sol deixaban de traballar, (inaudible) (01. 31) iban polo mar adiante botábanselle por riba dos aparellos, botábanselle por riba das calas.
P: Como tiñan máquinas pois...
R: Eu, un dos estragos máis grandes... daquela era Guixar que tiñan un puñado de barcos tamén.
P: Sobre que ano ¿sabe?
R: Non sei que ano era. Houbo unha protesta por eso. Porque os de Cangas non querían o caldeo, e estes querían que cando quixeran ir ó caldeo que foran á ardora, e non querían o caldeo, tiñan o gasto fijo, muito ou pouco pero tiñan o gasto.
P: O gasto da raba.
R: O gasto da raba, muitas veces gastabas a raba e non pescabas. E querían solamente que se traballase ou ó xeito ou á... nunha ocasión estaba unha huelga que houbera en Vigo levaron a venda de pescado a Guixar, 50 mariñeiros de Cangas tiráronnos ó mar
P: En Guixar.
R: Tiráronnos ó mar os de Guixar.
P: Alá... pero ¿donde enVigo?
R: En Vigo, tocoulle algo ós de Moaña tamén.
P: ¿Tamén? Polo conflicto da...
R: Polo conflicto.. pero con respecto a eso.
PISTA 4
P: ¿E que barcos se usaban? ¿usábase a trainera xa?
R: A trainera foi a primeira xa.
P: Foi a primeira. As traineras que eran grandes de 24 ou 25 homes ¿non?
R: Primeiramente viñeron os asturianos con elas, foron a buscar os patróns e mais trueron os barcos, porque aqueles pescaron o cerco, ó caldeo, e compraron as embarcacións e mais viñeron os patróns a traballar, que algúns patróns quedaron aquí.
P: Quedaron aquí, casaron aquí e fixeron vida aquí.
R: Non sei se saberás ti, ¿como lle chamaban? Segundo, que se casou na (inaudible)
P: Non me dou conta, ó mellor conózolle algún fillo ou neto pero non me dou conta ¿Usté acordase cando viñeron os asturianos ou contoullo o seu pai?
R: Eu non me acordo, cando viñeron os asturianos non me acordo, o abuelo foi quen, o abuelo tiña... andaba á sardiña cun barco de boliche, non trainera, botes.
P: Eran botes, ¿de cantos homes?
R: De 12 homes.
P: De 12 homes.
R: Era cerco de jareta.
P: ¿E como lle chamaban, chamábanlle así botes?
R: Botes sí, e cando non se pescaba, pois quedábase na illa, e cando viñeron os asturianos a traer as traineras, foi un dos primeiros que comprou a embarcación e mais o patrón e foi cando viu a enseñar.
P: Truxo os aparellos e mais a embarcación.
R: Os aparellos e mais a embarcación, como se empezaba a pescar ó cebo, como se empezaba a cebar, como se empezaba a engadar, vamos viñan eles a enseñar ós mariñeiros.
P: Si enseñaban todo.
R: A enseñar ós mariñeiros. Despois ó cabo de dous anos xa nin asturianos nin nada, sabían máis os de aquí que...
P: Eses asturianos viñeron a Moaña solo ou viñeron por toda a costa.
R: Por todo.
P: Por todo ¿non? Estendeuse por toda a costa.
R: Moaña foi a súa zona máis de aquí das rías baixas que colleu ese... así como non colleu a ardora, a ardora colleuna Cangas con todo o cariño deles, a fomentaron eles, Moaña foise á ardora coma eles e eles foron ó caldeo polos gastos, e as traineras que trueron os asturianos, eran como as traineras das regatas, era un tipo así, levaban 12 cestas, como as traineras, eran pouquiño máis anchas pero do mismo tipo, e gastaban dúas velas.
P: Gastaban velas tamén.
R: Dúas velas, velas cuadradas.
P: Nos tíñamos unhas fotos de unhas traineras antiguas que levaban vinte tantos homes, 24 ou 25 homes levaban.
R: Iso a última hora.
P: Iso foi despois.
R: Despois viñeron os motores.
P: ¿Como lle chaman?
R: Os motores.
P: Os motores.
R: Si para aliviar, se lle meteron motores
P: Se lle meteron motores ás traineras.
R: As mismas traineras grandes, que viñeron a última hora, metéronselle motores, motores de gasolina e ¿sabes quen foi o primeiro que montou aquí o motor de gasolina?
P: ¿O primeiro? Este que marchou para Baiona, ¿como lle chaman.. ?
R: O motor, o primeiro que montou un motor na embarcación...
P: ¡Ai! na lancha, nas traíñas.
R: Foi Lago.
P: Lago, ¿que Lago?
R: O da Seara, Lago o que tiña un barco de... como mariñeiro.
P: Un balandro dese.
R: Un balandro dese de acarrexar de Moaña para Vigo, de Vigo para Moaña de velas. E o fillo del, ese Lago tiña unha agencia, unha pequena agencia de motores Ford de gasolina e el tiña un Ford tamén nun barquiño que lle chamaban a "Terra nova" e púxolle un motor de gasolina e marchaba para o mar e cando viña para terra xa viña averiado. Era un motor vello.
P: Cada dous por tres estaba averiado ¿non?
R: E tiña que apelar ó remo, e así foise inventando, porque o traballo máis grande que tiña aquelas embarcacións era o remo, ó tirarlle o remo podían traballar continuamente, porque salías ás catro da mañán de Moaña, e muitas veces viñas ás tres e as catro da mañán de botar o peixe, todo o día a traballar.
P: Ó día siguiente vamos.
R: E a xente non aguantaba.
P: Claro. E os botes eran tipo embarcacións máis pequenas, o bote o máximo que podía levar que eran 8 homes, 7 ou 8 homes.
R: Eses eran os do boliche, tipo boliche.
P: ¿E despois usábanse outro tipo de botes máis pequenos para que?
R: Familiares, uns bolichiños pequenos, así un bote para unha rapeta para andar o boliche, para andar a un bou, e para andar a algunha femia, pequerrecha, chalanas.
PISTA 5
P: ¿E as chalanas tamén se usaban para pescar ou usábanse como auxiliares dos barcos?
R: As chalanas usábanse cando se empezou a ir á costa de Portugal, cando se empezou a ir á costa de Portugal á ardora, usáronse chalanas.
P: Usábanse as chalanas ¿como?
R: As chalanas.
P: ¿Que iban a remos hasta alá en chalanas? Non. Iban nos barcos.
R: Iban nos barcos, e despois para largar as redes facían de boia, para cando largaran o aparello ir a chalana, porque a chalana tiña un cabo de primeiro, un cabo que saía da bordo do barco e mais varios cabos, e mais un o que chamaban o calón para cando viñera o barco darlle todo.
P: E a chalana quedaba con un home ou dous dentro¿non?
R: Quedaba con dous, polas marés ou polo que fora, corrientes, e viñan encima, non podían meter o aparello a bordo, a chalana arrastraba polo corcho para un lado e para outro e evitaba muitas averías tamén.
P: Eran auxiliares da pesca.
R: Eran auxiliares da pesca.
P: ¿E as gamelas igual?
R: Eran o mismo, as chalanas, esas chalanas (inaudible) hoxe xa ten outro estilo eses barcos pequenos xa ten outro estilo de boias ¿non? porque son barcos cativos e se leva unha chalana ocúpalle a mitad do barco.
P: ¿E as gamelas facían a misma función que a chalana ou tiñan outra diferente?
R: Era o mismo.
P: Era o mismo.
R: Un dáballe o nombre de unha maneira e outro dalle o nombre de outra.
P: O que pasa é que as chalanas tiñan proa e as gamelas non tiñan proa, era igual a popa que a proa ¿non? Era a diferencia que había. E os balandros que se usaban máis ben para carga.
R: Para carga.
P: Os balandros ¿que eran máis anchos?
R: Máis anchos, andaban a vela.
P: Andaban a vela.
R: Os balandros que había por aí, ¿non te acordas dos balandros de Domaio eses?
P: Non, eu o que me acordo era o do Muiñeiro, o do Muiñeiro pero xa tiña motor. E despois sei que había algúns en Meira e Domaio, teño mirado fotografías, de balandros que andaban a vela.
R: O que máis se usaron a vela os balandros foi no carrete de leña.
P: ¿O carrete como?
R: En domaio sabes que eran os carrexóns de leña para vender para Vigo, iban á Pedra a vender a leña, todos os días levaban os barcos cargados de maquías de leña.
P: Maquías chamábanse maquías, feixes.
R: Non, non, para vender a leña, era o peixe deles, e despois eran os carretóns da area da edificación das casas e todo, iban á illa, iban a Barra, iban a muitas plaias a carretar a area para facer os edificios, eran os carretóns.
P: Eran case todos de Domaio, entón miraba cruzar por alí os veleiros todos.
R: Cruzar a vela todo.
P: Era donde máis había, aquí entonces por Moaña usábase máis de tipo de pesca e por Domaio había máis balandros que de pesca.
R: Balandros de carretas. Carretóns de area para edificios e casas e todo eso, tres casas, cinco barcos cargados de leña iban de Domaio para Vigo para vendelo na Pedra, que lle chamaban.
P: E despois de volta iban hasta Barra e enchían.
R: E despois cando tiñan ocasión iban con lancha á illa e viñan cargados de area.
P: ¿E as dornas usábanse muito por aquí?
R: A dorna non.
P: Non.
R: Sin embargo por aí pola Ría de Arousa alí polo norte usábase.
P: Usábase muito, por aquí de vez en cando viñan ó curricán algunhas, pero non eran de aquí.
R: Eso case esa embarcación usouse, case digo eu para o norte.
P: Para o norte, aquí usábase pouco. Viñan foráneas, viñan de fóra.
R: Aquí facían un botiño familiar para ir a unha femia, a buscar catro chocos.
P: E bateas había antes bateas, as bateas son de ahora ¿non? As bateas para o mexilón e para iso ¿non?
R: ¿Sabes quen inventou a batea? ¿Quen foron os que inventaron a batea?
P: Os cataláns, ¿non? ¿Non foron os cataláns?
R: Non aquí.
P: ¿Aquí? ¿Os primeiros que fixeron para Moaña?
R: Aquí na ría mismo.
P: Na ría.
R: Os conserveros. Os Molíns. Foron os que montaron as bateas.
P: ¿E donde empezaron a montalas?
R: En Vigo.
P: E despois truxéronse para...
R: Para a ribeira de Vigo estuveron montadas, en Coruxo mesmo, (inaudible) (05. 48) porque ese oficio da batea chega o momento que bueno, pero de aquela non daba, porque ó non ter os dueños a traballar, se compras unha batea e ti non eras o dueño para traballala e para disfrutala, ti podías tirar con ela directamente.
P: Claro non a cuidaba tanto e tiña máis gastos...
R: Home eles querían ter unha batea coma si fora un banco.
PISTA 6
FISGA, PITERA.
P: A ver se nos acordamos de dúas cousas, sobre as artes de pesca, da pitera e da fisga.
R: A fisga máis que nada para o choco.
P: Para o choco, e para a solla.
R: E solla, era para o que máis se usaba por aquí por esta ría ¿non? Porque a solla traballa muito no arenal, non traballa no fango, a solla no areal ó sentir o ruído ti vas nunha chalana de pouco calado, de un metro, e de noite sentía marchar unha solla, miraba na piscina de agua cando escapaba un peixe mirabas, mirabas mellor de noite cando escapaba un peixe ca de día, pero de día, pois tapábase, cando sentía ruído tapábase, paraba e coas olas, tapábase porque o arenal é máis movedizo que o fango e tapábase, entonces usaban como conocían as camas, a cama delas, así polo da cama, pola figura da cama esta é unha solla e collía unha fisga.
P: Porque hai que miralas, collía o color do areeiro no que estaba ou da seba ou donde estuvera.
R: A cama que tiña, porque a area estaba facendo o que era a solla e despois tamén a fisga usábase muito para o choco, cando iba á seca porque a solla e o choco collíase muito coa seca, a seca que é ir coa fisga e ciando o bote e mirando para o peixe que está parado no chán, todo á vista, pero tamén se iba muito coa fisga para este como lle chaman...
P: A anguila.
R: Non.
P: O polbo, o pulpo.
R: Non moi corriente home.
P: Que é un peixe tamén de...
R: Non, o modo de usar a fisga... a femia.
P: A femia.
R: Era para o choco, pois ti collías dous ou tres chocos femias, escollías con unha parella de arrastre ou unha rapeta e había uns botes que se dedicaban a ir a femia e enganchaban ás femias pola parte de atrás dese piteiriño que teñen.
P: Amarrabaas.
R: Amarrabaas.
P: Con que ¿con un anzuelo?
R: Con un cordel
P: ¡Ah! con un cordel si.
R: Facíaslle un buraquiño e amarrabaslle o cordel na patilla que ten atrás, e botábalas ó mar e levabanas así arrastro polo mar, entonces acudían os chocos e cando os chocos enlazábanse con elas collías ti a fisga e dáballe coa fisga e seguías pescando chocos, eso muitas veces.
P: Muitas veces claro. E a pitera, a pitera había varios tipos ¿non? Había de tres anzuelos, de catro e despois un que tiña dez ou doce con colores que era o que se usaba para a lura ¿non?
R: Piteras había moitas piteras, e ahora inda hai máis.
P: E ahora hai máis.
R: Ahora hai de mil colores.
P: Si, que se mete a medias aguas e despois hai que movela.
R: Si, porque a veces a lura está andando no isco da terra ¿non? Usté bota ahora a dúas brazas, se acaso, quedan catro, non vai alá abaixo a liña pero Usté bota primeiro dúas, ou tres, pero é un peixe que se tira muito como o bonito, é parecido ó bonito, quere ese movimiento de colores, ¿sabes con que o comparo eu? as mulleres, as luras e os bonitos o que lle gustan...
P: E ó que se tira engancha sempre. E despois hai outra de tres ou catro anzuelos que se usaba ó mellor para coller o buracito, estes peixes que acuden muito.
R: O buracito se colle.
P: Case se colle con unha man.
R: Con unha man.
P: O buracito ou chinchos e iso.
R: O chincho case non é comedizo, home nesa zona o chincho polo regular se pescaba co cerco, comía algún pero é máis a eito a pescar é o buraz.
P: O buraz. E había outro tipo, o muxo pequeno ó mellor.
R: e mais o muxo grande. Nos muelles hai muita xente a pescar muxo e rabaliza.
P: E coa pitera para coller anguila tamén ¿non?
R: A anguila para coller a anguila máis que nada teñen o palangre.
P: O palangre.
R: O palangre porque ahora vamos a poñer, ti ves ahora de Meira, ves vindo entre o fango e o arenal, e largas o palangre e está o palangre alí co anzuelo e mais coa encarnada e van a comer, pois levantas dese peixe todo que está embaixo, solla, anguila...
P: Entonces falando xa así dos tipos das artes e do que pescan, había aparte do peixe había un tipo de pitera que se collían gaviotas.
R: Son esas de sete ou oito anzuelos.
P: De sete ou oito anzuelos, unha pitera amarradas a un corcho redondo ¿non?
R: Esas piteras xa elas tiñan corcho porque eran feitas, esas piteras de corcho.
P: Para que flotaran.
R: Para que flotaran, entonces ese corcho collíanse os anzuelos pequenos e poñíanse por aquí e por aquí amarrabas así con fio de carrete, amarrabas así e tiñan a xouba, enganchábase polo embigo.
P: Abrías a xouba e amarrabas arredor do corcho, o corcho tiña forma de xouba tamén.
R: ¿Como?
P: O corcho tiña forma de xouba.
R: Si, era redondo por cousa do.. pero para meter despois o peixe no... ó meter o peixe e o abrir a boca xa collía o anzuelo tamén e collía a gaviota.
P: E a gaviota collíase polas fosas nasales non, collíase por donde ten o peteiro ten uns buraquiños por donde respiraba e quedaban enganchadas.
P: Quedaban engachadas aquí...
P: No peteiro
R: Dentro da boca, moitas veces, pero eran mortales ¡eh!
P: As gaviotas, Pero piteiraban moito, e esas piteras estaban amarradas ó fondo.
R: Estaban con unha pedra.
P: Con unha pedra.
R: Porque non podías levantar así, porque muitas veces levábannas a ras de todo.
P: E pregunto eu esas gaviotas ¿comíanse? ¿E non sabían a bravú non sabían a maruxía?
R: Non, ¿sabes quen era o amo das gaviotas aquí? Sempre andaba a cazar nelas.
P: Eu conozo a un da miña edad ó mellor os de antes non sei, sei que o fillo de Ventura destes.
R: O pai de Pepe de Rivas.
P: ¡Ai! Pepe de Rivas.
R: José de Laia.
P: José de Laia o que foi alcalde vamos.
R: Pois o pai dese.
P: ¿Pescaba muitas?
R: Sempre iba aí a plaia, sempre iba ás gaviotas.
P: Gustábanlle muito, tiñan que gustarlle claro.
R: As veces porque tamén era cazador ¿non? e tiña unha pandilla de perros tamén que tan pronto miraban unha gaviota xa pensaban que iban a matala, e despois descubriuse un aparello para coller as gaviotas, un barco.
PISTA 7
P: ¿Un barco?
R: Sabes que antes había botes, non eran chalanas eran botes, de dúas proas, e tiñan unha zona, unha parte do barco que lle chamaban a cadeira, para botar agua ¿non? E había unha zona para salir agua, e muitas veces cando viñan para casa e iso, botáballe un pouco espadín nesa cadeira, abaixo no plano, e baixaban elas eh! baixar baixaban ben, a comer o peixe pero despois como a cadeira era máis estreita do que eran as alas non podían...
P: Non podían voar.
R: Quedaban máis ben que daba gusto mirar aquelo, baixaban catro xuntas pero despois non tiñan espacio para voar.
P: Claro ó baixar recollían as alas e metíanse nese sitio.
R: Tropezaban, non tiñan espacio... ahora que comíanse moito.
P: ¿Sí? Pero non había que poñela en adobo por culpa de que supera mui fuerte.
R: Non, comíanse cocidas e de calquera maneira, daquela comíase de todo.
P: De todo. E vamos a recordar un pouco das artes, o xeito pescaba o peixe que viña migratorio ¿non? A sardiña, a xouba...
R: Depende do peixe que sea, porque hai o xeito para varios sectores de pescado, vamos arrente, chamabanlle o xeito único á sardiña ¿non? Pero tamén se pescaba xouba, tamén a raia trasmallos poden chamarlle o xeito tamén, porque os trasmallos non ten máis diferencia que son tres pezas, dúas pezas iguales e unha no medio máis chouza, e collía o sargo, o bocho grande, o lenguado, a rabaliza e todo eso que eran estes botes pequenos antes cando iban á illa cando o mar estaba quieto.
P: Bordeaban sempre donde había pedras e rocas ¿non?
R: Si bordeaban as pedras. Porque no momento o mar cando está nesa zona está en calma, pero en cinco minutos fórmase unha maruxía, cando un está completamente descuidado picouse o mar, morreu muita xente.
P: Muita xente dedicábase ó trasmallo.
R: Aquí dedicábase muito o "Colillo" de Tirán, había muita xente, os Jaldas os Jaldas de Meira, muita xente, en Tirán...
P: En Tirán casi todos.
R: Era un oficio peligroso, non peligroso, peligroso por iso.
P: Si nas zonas donde se faenaba.
R: Porque as zonas eran falsas non sabías cando... cando tiñas o mar ben ou cando tiñas o mar bravo. Ten dado moitos disgustos.
P: ¿E que tipo de peixe collíase co boliche, que tipo de capturas?
R: ¿O boliche?
P: Si, ¿para que se usaba máis?
R: O boliche se usaba máis... o boliche cando non había traineras aquí, pescábase a sardiña co boliche, non había con que collelos, había xeito, pero empezaron a coller as sardiñas aí a fóra da illa a largar deses boliches, que eran boliches mui grandes, pero non pescaba a cantidade á que iban porque despois veu o cerco, vamos as traineras e o que pescaban eles en dous lances pescaba..
P: Sete ou oito boliches.
R: Sete ou oito boliches, e despois ó vir o cerco todo esos desapareceron. desapareceron.
P: Quedaron máis para os oficios baixos.
R: Porque eu decía, como o boliche, todos os aparellos que desapareceron non habería unha embarcación de pescadores que tuvesen unha zona ben situada e marcar alí. É o momento oportuno.
P: E ten. sería mui bonito.
R: Porque muitas veces ahora estas personas que tuveron unha embarcación destas, pregúntalle cando chegaron o momento de dar un paseo por aí ¿este aparello de que é? ¿este aparello de que é?, que non saben.
P: Non saben, polo menos unha cousa proporcional para poñer, e co bou ¿que se pescaba?
R: O bou era para ir ó arrastre.
P: Para ir ó arrastre si.
R: Nécoras, centolas.
P: E peixes que andan polo fondo.
R: Sollas.
P: De todo o que anda polo fondo usábase o bou.
R: E pescábase patelos tamén.
P: O patelo para o campo claro, non se tiraba aproveitábase porque había cantidad del ¿non?
R: Había veces que no inverno viñan coa maruxía, tiraba con eles as plaias, e outras veces cos barcos a remos, para o campo, todo para o campo, a dous duros as cestas que levaban 100 quilos.
PISTA 8
P: Co medio mundo, que mo explicou antes, iso que se pescaba más ben, ¿a faneca?
R: A faneca tamén se pescaba pero máis ben o que se pescaba muito ó mediomundo era no berbés, en Vigo, todos os barcos que había naquel recinto do Berbés, todos iban ó mismo, como nos ibamos á sardiña coas traineras, eles usaban o medio mundo.
P: ¿A sardiña?
R: O xurelo.
P: O xurelo.
R: Si, sempre, e iban a remos por Viduido, por aí, aí a Ons e a Sálvora e iso.
P: E o truel non era arte de pesca era de...
R: De recoller.
P: De recoller, de axudar.
R: Do que estaban encerrado. Había ese que collía unha cantidad que non podía abocar abordo ¿non? Enton para disminuír a cantidade que había aí, collíase co salabardo e despois viñan os que lle chamaban trueles, trueles porque para coller co salabardo, e o salabardo para coller o peixe donde está preso no aparello, ten que botarse fóra, a mitad do corpo fóra do barco para coller co salabardo, pero co truel é o mismo salabardo pero leva unha vara así en redondo, un tipo así como este, leva esta vara e engancha...
P: E a maioría destas artes de pezas que se levaban en barcos ¿non? Que tipos de barcos había, por exemplo para a ardora que se usaba, que tipos de barcos había, había a trainera, os barcos de motor, ¿os barcos de máquinas cando empezaron máis ou menos?
BARCOS DE MÁQUINAS, LEIXOES.
R: Os barcos de máquinas empezaron alá no 23 ou 24 porque ¿que pasou?, a zona de Moaña era unha zona de pesca solamente de dúas zonas, o boliche, bou, rapeta, bidriles e dedicábanse uns a facer os da ardora a remos, pero tiña a zona de Cangas, a zona de Cangas dedicábase ó xeito á sardiña, pero despois cando viñeron as traineras, eles fixeron os barcos de máquinas, e fixeron coas máquinas de tren.
P: Máquinas de tren.
R: As máquinas eran de tren. De caldeira de pe.
P: A carbón.
R: Si, a carbón, pero despois foise movendo un pouco máis, e cando viña o inverno e desaparecía aquí o peixe de aquí, das zonas estas, das rías de aquí da Galicia, pois acudíase a Portugal a pescar a sardiña, pero non había as embarcacións, entonces apelaron aquí en Moaña, apelaron a xuntarse catro ou cinco armadores, e xuntar os aparellos e facer un aparello solo, porque os aparellos para aqueles barcos... viñan os de Bouzas, pastilleras, chamabanlle pastilleras, máquinas de pe, que andaban ó arrastre, que lle chamaban pastilleras, que andaban ó día, pois catro ou cinco facían o aparello, e íbanse a pescar a Leixós, porque Leixós naquela época era chegar, cargar o barco e virse para España, muitas veces, pois empezaron a vir e a modernizarse os motores grandes e foi cando se empezou a...
PISTA 9
P: A rapeta e os bedriles dúas artes.
R: As rapetas.
P: Si, ¿as rapetas como son?
R: As rapetas son tres pezas.
P: Parecida a cal.
R: A rapeta é un aparello de tres pezas, é isto, aquí ten unha zona máis ancha, máis estreita aquí aquí esta zona de aquí chamábanlle a corona para gardar o peixe, e esta é máis alta, esta é a parte do plomo, das dúas bandas ¿non? o plomo e corcho e tiras así para entrar, pero un hala pola tralla do corcho e outro ten que halar pola tralla do plomo, senón aboca o peixe.
P: Entonces teñen que halar os dous á vez, sincronizados.
R: Porque isto faise, despois o plomo de aquí ven aquí, o peixe ven por aquí detrás, hai que metelo neste buraco senón non entra.
P: Entón teñen que halar catro á vez.
R: Claro, iso trabállase muito nas plaias.
P: Nas plaias. Para coller o peixe próximo á... e me falara de outro de bidriles me parece que dixera.
R: Os bidriles.
P: Bidriles, ¿e eso como é?
R: Eso colleron os bidriles cando veu o aviador a Vigo a voar.
P: Si, Lóriga.
R: Que era de Noia ou de alá. Puxéronlle O bedrinas.
P: O bedrinas
R: Un aparello que fixeron alá. Un tipo moi pequeno, entón neste lado de aquí tiña unha vara, e neste outra vara.
P: Que era así parecido á rapeta tamén.
R: Non, non, este é tipo bou.
P: ¡Ai! tipo bou.
R: Tipo bou, ten aí xa, entón deixaban as varas para que non cerrara, porque como eran halados pola... causa de se cerraban as varas, entón esta vara encabezaba unha con outra, así, non deixaba cerrar, e ó chegar despois e levantar o aparello, halabas pola corda e tal, xa collías as varas, se non ten estas cordas, xuntábase todo, non viña nada, eses aparellos eran invento de Tirán.
P: De Tirán, bueno unha variación do bou para que non se cerrara.
R: Para que non se cerrara, a vara tiña de objeto que non se cerrara.
P: E coincidiu iso con eso coa presencia en Vigo de... cando veu o aviador, ¿quen era o Loriga ou Ramón Franco?
R: Non, non, (inaudible) (03. 52) tiña eu por aí oito anos ou nove anos
P: O trasmallo, que tipo de embarcación o levaba, que tipo de embarcación usaba o trasmallo
R: O trasmallo, un bote,
P: Un bote ¿non?
R: Catro homes,
P: Catro homes, máis ou menos, e que se traballaba co trasmallo ¿pola noite, pola fresca polo día?
R: Case de noite
P: Case todo de noite
R: Metía nas covas, nas pedras, estaba o mar aquí e o peixe metíase cando estaba o mar chan o peixe estaba nas cuevas ¿non? Para ir a comer a basura que había dentro
P: ¿Que barco usaba o xeito?
R: Barco de botes.
P: Botes tamén ¿e o boliche tamén?
R: O boliche tamén, e despois o boliche eran pequenas ¿non? e xa iban ó boliche.
P: E sin embargo as entalladas que as facía tamén con chalanas ou con botes
R: As entalladas
P: Esas eran de día ¿non? Cando...
R: De día pero depende da maré, se a maré era de noite tamén andaban de noite
P: ¡Ai! tamén andaban, ¿e como collían o peixe se non se miraba?
R: Tiñan como un... na pleamar sempre, para a entallada había que largar co mar arriba, cando o peixe estaba completamente arriba, porque estaba a baixamar, vamos a ver ahora aí na plaia de Meira, con baixamar, cando acude o peixe está diante, pero tes que esperar a pleamar, cando estea pleamar que o peixe está arriba, ti largas por detrás, e cando baixe o mar ti vas a recollela
P: Se estudiaba máis ou menos a forma para que cando se traballara que fora de día ¿non? Ó largar de noite
R: Dependía.
P: ¿E si a pleamar coincide de noite é igual, collíase o peixe igual?
R: Mira, esta é a plaia, o mar baixando chega hasta aquí, cando está a pleamar o peixe ven vindo, comendo a terra, e vaise metendo á pedra.
P: Eso xa o entendo, si.
R: Se non se larga por aquí, entón hai que buscar esta zona cando o mar está arriba, o peixe está enredado na pleamar arriba e lárgaslle a rede, e ó largarlle a rede, ó baixar o mar para abaixo, o peixe queda preso aquí, porque ten a rede por diante, porque o peixe nas entalladas sube e baixa, anda coa maré.
P: Coa maré por iso, é que a miña pregunta é esa, unha vez que baixa a maré e o peixe ven para abaixo se é noite ¿que pasa?
R: O mismo
P: Collen o mismo, pero levan candiles para mirar ó peixe ou non
R: Non, ese peixe despois cóllese no seco, co pé ou coa mán, hai veces que de unha parte a outra fórmase unha poza e que na poza quédache
